Trách nhiệm phải được xác định trước khi pin thành rác
Tấm pin mặt trời hết hạn là thiết bị đã kết thúc vòng đời sử dụng và cần được thu gom, đánh giá, xử lý hoặc tái chế theo quy trình phù hợp để hạn chế rủi ro môi trường. Trong phiên thảo luận tại tổ về dự án sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Quốc hội Triệu Thế Hùng đề nghị ghi trực tiếp vào luật trách nhiệm thu hồi, tái chế của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và đơn vị phân phối. Đây là yêu cầu đáng lẽ phải đi cùng tốc độ phát triển điện mặt trời, chứ không thể đợi đến khi những tấm pin đầu tiên bị thải bỏ mới phân định ai chịu trách nhiệm. Khi số dự án tăng, khâu cuối vòng đời thiết bị không còn là vấn đề riêng của từng doanh nghiệp: nếu thiếu quy định từ đầu, địa phương và cộng đồng có thể phải đối diện với chất thải mà không rõ ai tổ chức thu gom, xử lý.
Đề xuất này cũng cần phân biệt rõ vai trò trong chuỗi trách nhiệm. Nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và đơn vị phân phối được nêu là các bên phải thực hiện thu hồi, tái chế; chủ đầu tư dự án điện mặt trời lại cần được ràng buộc về nghĩa vụ xử lý lượng pin sau khi dự án kết thúc. Quy định chỉ nói chung rằng doanh nghiệp phải xử lý chất thải sẽ khó thực thi nếu không xác định bên nào tiếp nhận, ai giám sát và trách nhiệm chuyển giao bắt đầu từ đâu. Vì vậy, làm rõ trách nhiệm không phải thêm một thủ tục hình thức, mà là điều kiện để thu hồi tấm pin có đầu mối, quy trình và người chịu trách nhiệm cụ thể.
Cam kết xử lý cần đi cùng nguồn lực tài chính
Một lời hứa xử lý khi dự án mới được cấp phép sẽ không đủ nếu thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện. Đại biểu Triệu Thế Hùng đề nghị xác định tính chất nguy hại của tấm pin thải bỏ, qua đó làm rõ trách nhiệm chủ đầu tư, cơ chế tài chính và việc giám sát nghĩa vụ xử lý. Điểm đáng chú ý là quy định phải tính đến cả dự án kết thúc theo kế hoạch lẫn tình huống doanh nghiệp gặp rủi ro, buộc dừng hoạt động giữa chừng. Nếu doanh nghiệp ngừng hoạt động mà nguồn lực xử lý chưa được xác định, lời hứa thu gom có thể trở thành nghĩa vụ trên giấy. Luật cần gắn trách nhiệm với phương án bảo đảm kinh phí và cơ chế giám sát đủ rõ để xử lý được cả trường hợp bất lợi, thay vì mặc định mọi dự án đều kết thúc thuận lợi.
Cũng không nên mặc định mọi tấm pin thải bỏ có cùng mức độ nguy hại khi chưa có đánh giá phù hợp. Điều cần thiết là luật yêu cầu xác định tính chất chất thải và đặt ra quy trình quản lý, xử lý tương ứng; đồng thời nghiên cứu kinh nghiệm, công nghệ của các nước để chủ động khi lượng pin mặt trời hết hạn tăng lên. Cách tiếp cận này vừa tránh xem nhẹ rủi ro môi trường, vừa giúp nghĩa vụ tài chính và kỹ thuật dựa trên yêu cầu xử lý thực tế. Nếu quy định chỉ giao trách nhiệm mà không chỉ rõ nguồn lực, khâu thu gom và xử lý vẫn có thể bị bỏ ngỏ khi doanh nghiệp mất khả năng thực hiện.
Khoảng trống hôm nay có thể thành gánh nặng ngày mai
Lý do cần hành động lúc này rất rõ: các dự án điện mặt trời phát triển trong khi thiết bị nào rồi cũng đến lúc kết thúc vòng đời. Đại biểu cảnh báo quy định thiếu chặt chẽ sẽ tạo khoảng trống pháp luật, khiến xử lý hậu quả trở nên khó khăn nếu một lượng lớn tấm pin đồng loạt hết hạn. Kịch bản đó không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp sở hữu dự án. Người dân sống gần nơi tập kết hoặc xử lý, cùng chính quyền địa phương, có thể phải gánh hệ quả nếu không có đầu mối thu gom và tiêu chuẩn giám sát. Bởi vậy, luật cần tạo nghĩa vụ có thể kiểm tra ngay từ giai đoạn đầu tư, thay vì chờ đến khi pin bị tháo dỡ mới tìm người chịu trách nhiệm.
Dự thảo sửa luật còn thể chế hóa chủ trương bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách Nhà nước hằng năm cho bảo vệ môi trường. Đây là nguồn lực quan trọng cho công tác môi trường nói chung, nhưng không nên được hiểu là lý do để chuyển nghĩa vụ xử lý pin từ doanh nghiệp sang ngân sách. Phần trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, đơn vị phân phối và chủ đầu tư vẫn cần được quy định riêng, cùng cơ chế xác nhận việc thu hồi và xử lý. Với người dân, điều đó có ý nghĩa thiết thực: chất thải từ một dự án năng lượng không mặc nhiên trở thành vấn đề của cộng đồng nơi dự án hoạt động.
Sửa luật cần khép kín chuỗi thu gom và tái chế
Trước mắt, Quốc hội cần rà soát để quy định về thu hồi, tái chế pin mặt trời thành nghĩa vụ rõ ràng, có quy trình và có cơ chế tài chính bảo đảm; đồng thời tính đến cả dự án kết thúc đúng kế hoạch và doanh nghiệp phải dừng hoạt động. Chỉ xác định một bên chịu trách nhiệm mà không nói rõ cách bàn giao, giám sát và xử lý cuối cùng vẫn chưa đủ. Mục tiêu nên là khép kín toàn bộ hành trình từ khi thiết bị được đưa vào sử dụng đến khi được thu hồi, xử lý hoặc tái chế. Như vậy, tái chế pin mặt trời mới có thể trở thành một khâu được chuẩn bị trong quy hoạch dự án, thay vì giải pháp tình thế khi chất thải đã phát sinh.
Bài toán này có điểm chung với quản lý rác sinh hoạt: phân loại và tổ chức xử lý từ đầu giúp giảm lượng chất thải phải xử lý theo cách tốn kém hoặc kém hiệu quả. Đại biểu nêu rằng lò xử lý rác hỗn hợp có thể cần nhiệt độ khoảng 1.000–1.100 độ C, trong khi một số lò ở địa phương chỉ đạt khoảng 800–900 độ C. Con số ấy nhấn mạnh hệ quả của việc để chất thải lẫn lộn, nhưng pin mặt trời cần quy trình riêng, không thể nhập chung với rác sinh hoạt. Kết luận nên dứt khoát: trách nhiệm thu hồi và xử lý phải được ấn định trước khi thiết bị hết hạn, còn cơ chế tài chính phải bảo đảm nghĩa vụ đó vẫn được thực hiện khi doanh nghiệp gặp khó khăn.
