Yêu cầu kép: công nhận kinh tế thị trường và gỡ kiểm soát D1, D3
Yêu cầu Mỹ công nhận nền kinh tế thị trường Việt Nam và đưa Việt Nam ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu D1, D3 là một bước đi ngoại giao kinh tế nhằm giảm rủi ro phòng vệ thương mại, mở rộng cửa cho hàng hóa Việt Nam, đồng thời khẳng định mức độ hội nhập và cải cách thể chế mà Việt Nam đã theo đuổi nhiều năm. Đây không chỉ là thay đổi về nhãn phân loại, mà là đề nghị điều chỉnh khung ứng xử của Mỹ với doanh nghiệp Việt Nam theo hướng khách quan, công bằng hơn trong bối cảnh quan hệ thương mại Việt Mỹ đang trở thành trụ cột của quan hệ song phương.
Trong khuôn khổ chuyến công tác tại Mỹ từ ngày 27-28/8, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng đã gặp và làm việc với lãnh đạo Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), Bộ Ngoại giao, Bộ Thương mại và Cơ quan Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC). Trọng tâm thông điệp được ông nhấn mạnh là đề nghị Mỹ sớm đưa Việt Nam ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu D1, D3 và xem xét công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường. Đây là yêu cầu rõ ràng, có mục tiêu, thể hiện Việt Nam chủ động định hình lại khuôn khổ quan hệ kinh tế với Mỹ theo hướng bình đẳng hơn.
Vì sao Việt Nam chọn thời điểm này để đòi hỏi đối xử mới?
Cốt lõi của động thái này là Việt Nam muốn chuyển từ thế chủ yếu “ứng phó” với các biện pháp phòng vệ thương mại của Mỹ sang thế “đồng kiến tạo luật chơi”. Phó Thủ tướng nhấn mạnh Việt Nam nhất quán coi Mỹ là một trong những đối tác quan trọng chiến lược hàng đầu, mong muốn cùng Mỹ đưa quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện phát triển ổn định, thực chất, hiệu quả, vì lợi ích hai nước và đóng góp cho hòa bình, hợp tác, phát triển trong khu vực và thế giới. Khi quan hệ đã được nâng lên tầm chiến lược toàn diện, việc tiếp tục bị áp các hạn chế xuất khẩu D1, D3 là một nghịch lý mà Hà Nội muốn xử lý.
Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cũng giới thiệu về những thành tựu kinh tế - xã hội, nỗ lực cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính, phát triển kinh tế tư nhân, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nói cách khác, Việt Nam đang cố chứng minh rằng nền kinh tế thị trường Việt Nam không chỉ là khẩu hiệu mà là một tiến trình cải cách cụ thể. Đây là cơ sở để yêu cầu Mỹ thay đổi cách phân loại, vì nếu Washington tiếp tục coi Việt Nam là nền kinh tế phi thị trường, mọi nỗ lực cải cách sẽ bị định giá thấp trong các vụ kiện phòng vệ thương mại.
Danh sách kiểm soát xuất khẩu D1, D3: nút thắt cần được tháo
Đề nghị đưa Việt Nam khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu Mỹ D1, D3 cho thấy Hà Nội muốn xử lý trực diện các hạn chế xuất khẩu D1 D3 vốn làm gia tăng chi phí tuân thủ và bất định cho doanh nghiệp. Trong cuộc gặp lãnh đạo Bộ Thương mại Mỹ gồm Thứ trưởng Jeffrey Kessler và Thứ trưởng William Kimmitt, hai bên đánh giá quan hệ kinh tế - thương mại là điểm sáng, trụ cột quan trọng trong quan hệ song phương và mang tính bổ trợ cho nhau. Khi hai nền kinh tế đã gắn kết ở tầm chuỗi cung ứng, việc giữ Việt Nam trong các danh sách kiểm soát như D1, D3 đi ngược lại chính lợi ích ổn định chuỗi cung ứng mà cả hai bên cùng nhắc tới.
Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Thương mại Mỹ ủng hộ hợp tác thương mại - đầu tư hài hòa, bền vững; sớm đưa Việt Nam ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu D1, D3; xem xét công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường và có cách tiếp cận khách quan, công bằng trong các vụ việc phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam. Đây là yêu cầu thẳng thắn: nếu Mỹ coi quan hệ thương mại là trụ cột, họ phải giảm bớt cách tiếp cận mang tính nghi ngờ, và thay vào đó là đánh giá dựa trên dữ liệu, cải cách và minh bạch của phía Việt Nam.
Đàm phán ART và yêu cầu cách tiếp cận khách quan của Mỹ
Một trụ cột khác trong chiến lược của Việt Nam là thúc đẩy hoàn tất Hiệp định thương mại đối ứng, công bằng và cân bằng (ART). Trong cuộc gặp Đại sứ Jamieson Greer, Trưởng USTR, hai bên trao đổi về các giải pháp nhằm thúc đẩy quan hệ thương mại song phương cân bằng, bền vững và cùng có lợi, cũng như tiến trình đàm phán ART. Phó Thủ tướng cho biết Việt Nam coi trọng việc đảm bảo chuỗi cung ứng toàn cầu thông suốt, sẵn sàng trao đổi cởi mở, xây dựng về các quan tâm của Mỹ. Đổi lại, phía Mỹ ghi nhận đề nghị xem xét tích cực, khách quan các nỗ lực của Việt Nam và tạo thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường Mỹ.
Trong cuộc làm việc với Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách kinh tế Jacob Helberg, Phó Thủ tướng khẳng định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, mong muốn hợp tác trên tinh thần cởi mở, minh bạch, cùng có lợi. Việt Nam hoan nghênh doanh nghiệp công nghệ Mỹ mở rộng đầu tư, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và hỗ trợ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Thứ trưởng Jacob Helberg đánh giá cao kết quả kinh tế - thương mại và nhất trí tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực nền tảng như khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, hạ tầng số. Điều này cho thấy nếu ART được hoàn tất, nó có thể trở thành “luật chơi” mới làm rõ hơn cam kết khách quan, công bằng của Mỹ đối với nền kinh tế thị trường Việt Nam.
Quan hệ thương mại Việt - Mỹ sau bước đi ngoại giao kinh tế này
Từ góc độ quan hệ thương mại Việt Mỹ, đề nghị công nhận kinh tế thị trường và gỡ bỏ hạn chế xuất khẩu D1 D3 là phép thử cho cả hai bên: Việt Nam có đủ bản lĩnh duy trì cải cách, còn Mỹ có sẵn sàng cập nhật cách nhìn để phù hợp với thực tế mới hay không. Thứ trưởng Bộ Thương mại Mỹ đánh giá cao thành tựu phát triển và vai trò, vị thế ngày càng quan trọng của Việt Nam, đồng thời nhất trí về tiềm năng hợp tác lớn trong thương mại, đầu tư, công nghệ, năng lượng và khoáng sản thiết yếu. Hai bên cũng bàn về biện pháp cải thiện khả năng tiếp cận thị trường, tháo gỡ rào cản và mở rộng cơ hội hợp tác thương mại, đầu tư.
Nếu Mỹ giữ Việt Nam trong danh sách kiểm soát xuất khẩu Mỹ D1, D3 và tiếp tục không công nhận nền kinh tế thị trường Việt Nam, mọi tuyên bố về “trụ cột kinh tế - thương mại” sẽ mất phần thuyết phục. Ngược lại, nếu các đề nghị của Việt Nam được đáp ứng, đây sẽ là bước ngoặt để quan hệ song phương chuyển sang giai đoạn tin cậy hơn, nơi tranh chấp phòng vệ thương mại được xử lý trên nền tảng các quy tắc minh bạch, không thiên vị. Về phía Việt Nam, việc đưa ra yêu cầu rõ ràng, có thời điểm, kèm theo lộ trình đàm phán ART, cho thấy Hà Nội đã chọn ngoại giao kinh tế làm công cụ chủ đạo để định vị lại vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
