Cuộc đàm phán tháng 8: Bước đi chiến lược, không chỉ là chuyến thăm xã giao
Cuộc làm việc của Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng với các quan chức cấp cao Mỹ là một bước đi ngoại giao thương mại chủ động nhằm tháo gỡ kiểm soát xuất khẩu Mỹ, thúc đẩy thỏa thuận thương mại ART và đặt nền tảng để Mỹ nhìn nhận Việt Nam như một nền kinh tế thị trường đầy đủ, qua đó định hình lại vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong hai ngày 27–28/8, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng đã làm việc với lãnh đạo Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), Bộ Ngoại giao, Bộ Thương mại và Cơ quan Tài chính Phát triển Quốc tế (DFC). Đây không phải lịch tiếp xúc nghi thức mà là chuỗi cuộc gặp “đa điểm”, nhắm trực diện vào những nút thắt đang kìm hãm xuất khẩu và dòng vốn đầu tư vào Việt Nam. Điều đáng chú ý là phía Việt Nam công khai khẳng định Mỹ là “một trong những đối tác quan trọng chiến lược hàng đầu” và muốn phát triển quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện ổn định, thực chất, hiệu quả. Nói cách khác, Hà Nội đang gắn chặt lợi ích thương mại với khuôn khổ chiến lược mới trong quan hệ Việt Nam Mỹ.
Dỡ bỏ kiểm soát xuất khẩu D1, D3: Mũi nhọn nhắm thẳng vào rào cản
Trọng tâm rõ ràng nhất của chuyến công tác lần này là yêu cầu Mỹ sớm đưa Việt Nam ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu D1, D3. Đây là thông điệp: Việt Nam không chấp nhận mãi đứng ở vị trí “được tin cậy có điều kiện” trong chính sách kiểm soát xuất khẩu Mỹ. Khi vẫn nằm trong các danh mục kiểm soát, doanh nghiệp Việt Nam chịu thêm tầng lớp thủ tục, rủi ro bị trì hoãn hoặc từ chối tiếp cận hàng hóa, công nghệ nhạy cảm – những yếu tố then chốt cho đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mà Chính phủ nhiều lần nhấn mạnh.
Việc kiên trì nêu vấn đề D1, D3 cho thấy Hà Nội lựa chọn đối thoại thẳng thắn thay vì chấp nhận “luật chơi bất đối xứng”. Đáng chú ý, trong các cuộc gặp với Bộ Thương mại Mỹ, phía Việt Nam không chỉ nói về tháo gỡ kiểm soát xuất khẩu mà còn đề nghị cách tiếp cận khách quan, công bằng trong các vụ việc phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam. Điều này cho thấy chiến lược không tách rời kiểm soát xuất khẩu khỏi toàn bộ hệ sinh thái biện pháp phòng vệ, mà coi chúng là một cấu trúc cần được điều chỉnh đồng bộ.
Đòi hỏi công nhận nền kinh tế thị trường: Tuyên bố về mức độ cải cách
Khi Phó Thủ tướng đề nghị Mỹ xem xét công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường, đó không chỉ là yêu cầu thủ tục để giảm thiểu rủi ro bị áp thuế chống bán phá giá cao hơn. Đó là cách Việt Nam dùng chính tiến trình cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính, phát triển kinh tế tư nhân và tạo đột phá về khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số để lập luận rằng nền kinh tế đã đủ mức độ thị trường để được đối xử bình đẳng trong các vụ việc thương mại.
Việt Nam nhấn mạnh đang cải thiện môi trường đầu tư – kinh doanh, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tạo điều kiện cho cả doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp Mỹ đầu tư lâu dài. Nói cách khác, Hà Nội dùng chính những cải cách nội tại làm “bằng chứng” trong đàm phán, thay vì chỉ dựa vào lập luận chính trị – ngoại giao. Việc yêu cầu công nhận nền kinh tế thị trường gắn với đề nghị Mỹ có cách tiếp cận khách quan, công bằng trong phòng vệ thương mại, cho thấy Việt Nam coi đây là một gói yêu cầu thống nhất: thay đổi cách Mỹ nhìn, để thay đổi cách Mỹ đánh thuế và điều tiết hàng hóa Việt Nam.
Thỏa thuận thương mại ART: Nền tảng mới cho quan hệ Việt Nam Mỹ
Nếu việc dỡ bỏ kiểm soát xuất khẩu Mỹ và công nhận nền kinh tế thị trường là “phần phòng thủ”, thì tiến trình đàm phán Hiệp định thương mại đối ứng, công bằng và cân bằng (ART) là “phần tấn công”. Trong cuộc gặp với Trưởng đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, hai bên nhất trí ART sẽ là công cụ thúc đẩy thương mại song phương cân bằng, bền vững và cùng có lợi. Đáng chú ý, Đại sứ Greer khẳng định mong muốn phối hợp chặt chẽ với phía Việt Nam để sớm hoàn tất đàm phán ART, đồng thời ghi nhận đề nghị tạo thuận lợi cho hàng xuất khẩu Việt Nam tiếp cận thị trường Mỹ.
Ở đây, ART được thiết kế như nền tảng mới cho quan hệ kinh tế – thương mại, tương xứng với khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện mà hai nước đang xây dựng. Một thỏa thuận “đối ứng, công bằng và cân bằng” là thông điệp đôi bên: Mỹ muốn Việt Nam chia sẻ trách nhiệm trong chuỗi cung ứng và thương mại toàn cầu; Việt Nam muốn Mỹ thừa nhận, trên giấy trắng mực đen, rằng quan hệ thương mại không thể tiếp tục lệch về phía các rào cản phòng vệ. Nếu ART được hoàn tất sớm như kỳ vọng của cả hai bên, nó sẽ là “luật chơi” mới, buộc cả Hà Nội và Washington hành xử nhất quán với những cam kết đã nêu.
Từ Đối tác chiến lược toàn diện tới chuỗi cung ứng mới
Toàn bộ các động thái trong chuyến công tác 27–28/8 chỉ có thể hiểu đầy đủ nếu đặt trong khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện. Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng khẳng định Việt Nam coi Mỹ là một trong những đối tác quan trọng chiến lược hàng đầu và muốn quan hệ này phát triển ổn định, thực chất, hiệu quả, vì lợi ích của nhân dân hai nước. Phía Mỹ, thông qua các cuộc trao đổi, cũng nhất trí về tiềm năng hợp tác to lớn, đặc biệt trong thương mại, đầu tư, công nghệ, năng lượng và khoáng sản thiết yếu.
Điểm then chốt là Việt Nam công khai ưu tiên đảm bảo chuỗi cung ứng toàn cầu thông suốt và mong muốn tăng cường hợp tác thương mại sâu rộng hơn với Mỹ. Đồng thời, các cơ quan chức năng Việt Nam sẵn sàng phối hợp với DFC để cụ thể hóa các dự án hợp tác khả thi trong thời gian tới. Điều này cho thấy một chiến lược ba lớp: dùng ART để thiết lập khuôn khổ thương mại mới; dùng việc dỡ kiểm soát xuất khẩu D1, D3 để mở cửa công nghệ và hàng hóa; và dùng công nhận nền kinh tế thị trường để giảm rủi ro phòng vệ thương mại. Kết luận hợp lý là: Việt Nam đang biến quan hệ Việt Nam Mỹ từ “cơ hội chiến lược” thành “hạ tầng thương mại” cụ thể cho nền kinh tế.
