Kỳ thi kỹ năng nghề: Từ sân chơi chọn thí sinh đến công cụ định hình chất lượng đào tạo
Kỳ thi kỹ năng nghề là hình thức đánh giá thực hành nghề nghiệp thông qua các bài thi mô phỏng công việc thực tế, dùng để đo trình độ tay nghề, kỷ luật và khả năng áp dụng công nghệ của học sinh, sinh viên và người lao động, đồng thời tạo căn cứ để các cơ sở giáo dục điều chỉnh chương trình, thiết bị và phương pháp đào tạo cho sát nhu cầu doanh nghiệp và tiêu chuẩn quốc tế. Việt Nam đã từng bước hình thành hệ thống kỳ thi kỹ năng nghề với 12 kỳ thi quốc gia, 11 lần tham gia ASEAN và 9 lần góp mặt tại sân chơi kỹ năng nghề thế giới. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thị trường lao động và hội nhập khiến mô hình tổ chức cũ không còn đủ lực, nhất là khi thiếu văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn chi tiết các khâu từ lựa chọn nghề, xây dựng đề thi đến huấn luyện và cử thí sinh tham dự trong nước và thi kỹ năng quốc tế. Dự thảo Thông tư mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo vì thế không đơn thuần là bước hoàn thiện thủ tục, mà là một động thái cải cách nhằm biến kỳ thi kỹ năng nghề thành trục chính kết nối đào tạo với nhu cầu của doanh nghiệp và chuẩn nghề nghiệp toàn cầu.
Quy định Bộ Giáo dục: Chuẩn hóa quy trình, đưa sân chơi trong nước tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư hướng dẫn tổ chức và tham dự kỳ thi kỹ năng nghề các cấp trong nước và quốc tế. Khác với cách làm manh mún trước đây, quy định mới thiết kế đầy đủ các khâu: lựa chọn nghề, lập kế hoạch, ban hành quy chế, xây dựng đề thi, đăng ký, huấn luyện thí sinh, cử thí sinh đi thi và tổ chức thi trong nước lẫn chuẩn bị cho thi kỹ năng quốc tế. Theo dự thảo, kỳ thi kỹ năng nghề được tổ chức từ cấp tỉnh đến quốc gia, đồng thời là bước chuẩn bị cho các cuộc thi kỹ năng nghề ASEAN, châu Á và thế giới. Một điểm quan trọng là thời gian: kế hoạch tổ chức kỳ thi kỹ năng nghề quốc gia phải được công bố tối thiểu 9 tháng trước khai mạc, còn quy chế chuẩn bị và tổ chức phải ban hành tối thiểu 6 tháng trước ngày thi. Đây là thay đổi đáng hoan nghênh, vì nó buộc bộ máy quản lý phải làm việc theo chuẩn chuyên nghiệp, giúp các bên – từ trường nghề đến doanh nghiệp – chủ động chuẩn bị nhân lực, thiết bị và chuyên gia. Quan trọng hơn, dự thảo yêu cầu với những nghề trùng với nghề thi quốc tế, đề thi quốc gia phải được biên soạn dựa trên mô tả kỹ thuật, tài liệu liên quan và đề thi từng dùng ở sân chơi quốc tế. "Đối với những nghề tại kỳ thi kỹ năng nghề quốc gia trùng với nghề được tổ chức tại các kỳ thi kỹ năng nghề quốc tế, dự thảo quy định việc biên soạn đề thi dựa trên mô tả kỹ thuật, tài liệu liên quan và đề thi được sử dụng tại kỳ thi quốc tế". Đây là cách tiếp cận thẳng vào tiêu chuẩn quốc tế, tránh tình trạng kỳ thi trong nước "đánh giá một kiểu, doanh nghiệp cần một kiểu".
Gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp: Chọn nghề thi theo thị trường, huy động nguồn lực xã hội
Nếu trước đây, nhiều kỳ thi kỹ năng nghề bị phê bình là "thầy chấm thầy", còn khoảng cách với nhu cầu doanh nghiệp, thì dự thảo mới đã đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm. Nghề được lựa chọn tổ chức thi không chỉ dựa trên danh mục nghề nghiệp Việt Nam hay danh mục nghề đào tạo, mà còn có thể là nghề được tổ chức tại kỳ thi kỹ năng nghề quốc tế, hoặc nghề mới đáp ứng ưu tiên của sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và hội nhập quốc tế, kể cả nghề do bộ, ngành, địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp đề xuất. Điều này mở lối cho các ngành nghề mới nổi – từ tự động hóa, phay CNC đến dịch vụ số – sớm bước vào hệ thống đánh giá kỹ năng nghề chính thức. Đồng thời, dự thảo tăng cường sự tham gia của cơ sở giáo dục, hiệp hội và doanh nghiệp trong toàn bộ hoạt động kỳ thi kỹ năng nghề: từ tuyển chọn, huấn luyện thí sinh đến huy động chuyên gia, cơ sở vật chất, trang thiết bị và các nguồn lực hợp pháp để tổ chức thi và tham dự thi. Nguồn kinh phí được thiết kế theo hướng kết hợp ngân sách nhà nước với nguồn xã hội hóa, nguồn tự bảo đảm của các cơ sở giáo dục, cơ quan, tổ chức, hiệp hội, doanh nghiệp và các nguồn hợp pháp khác. Dự thảo cũng xác định ưu tiên ngân sách cho các nghề trọng điểm, nghề mũi nhọn có tính cạnh tranh cao, nhu cầu lớn và khả năng chuyển dịch lao động trên thị trường quốc tế. Chính sách này cho thấy tư duy rõ ràng: ngân sách nhà nước phải "đầu tư nơi tạo ra lợi thế", còn doanh nghiệp sẽ chia sẻ trách nhiệm tài chính cho những lĩnh vực mà họ hưởng lợi trực tiếp, từ đó gắn kỳ thi kỹ năng nghề chặt hơn với nhu cầu doanh nghiệp.
Mở đường thi kỹ năng quốc tế cho người học: Linh hoạt nhưng đòi hỏi trách nhiệm chọn lọc
Điểm gây chú ý nhất – và cũng tạo nhiều tranh luận – chính là cơ chế lựa chọn thí sinh tham dự thi kỹ năng quốc tế. Theo dự thảo, người học được chọn có thể là thí sinh đã đoạt giải tại kỳ thi kỹ năng nghề quốc gia. Đây là kênh truyền thống, đảm bảo tính cạnh tranh và minh bạch. Nhưng quan trọng hơn, quy định mới mở thêm một cánh cửa: học sinh, sinh viên không tham gia kỳ thi kỹ năng nghề quốc gia vẫn có thể được cơ sở giáo dục, hiệp hội, cơ quan, tổ chức hoặc doanh nghiệp lựa chọn, đề cử đi thi quốc tế bằng kinh phí xã hội hóa, tự bảo đảm, miễn là đáp ứng yêu cầu của kỳ thi quốc tế. "Người học không tham dự kỳ thi quốc gia nhưng được cơ sở giáo dục, hiệp hội, cơ quan, tổ chức hoặc doanh nghiệp lựa chọn, đề cử tham dự kỳ thi quốc tế bằng kinh phí xã hội hóa, tự bảo đảm, với điều kiện đáp ứng các quy định của kỳ thi quốc tế". Đây là bước ngoặt quan trọng: nhà nước chấp nhận một cơ chế tuyển chọn mở, thừa nhận vai trò của doanh nghiệp, cơ sở giáo dục và hiệp hội trong việc phát hiện nhân tài nghề và đầu tư cho họ đi thi kỹ năng quốc tế. Tuy nhiên, cơ chế linh hoạt này cũng kéo theo trách nhiệm nặng nề hơn cho bên đề cử. Nếu lựa chọn dựa trên "quan hệ" thay vì năng lực, kỳ thi quốc tế sẽ trở thành sân chơi hình thức, làm mất uy tín của hệ thống kỳ thi kỹ năng nghề. Vì thế, điều kiện "đáp ứng các quy định của kỳ thi quốc tế" cần được cụ thể hóa thành bộ tiêu chí kiểm chứng được – từ tuổi (không quá 22, hoặc 25 tùy nghề) đến chuẩn tay nghề, kết quả đánh giá độc lập – để tránh biến ưu điểm linh hoạt thành kẽ hở.
Tác động dài hạn: Kỳ thi kỹ năng nghề như động cơ đổi mới giáo dục nghề nghiệp
Nếu nhìn rộng hơn câu chuyện "chọn ai đi thi", có thể thấy dự thảo đang âm thầm đẩy kỳ thi kỹ năng nghề trở thành động cơ đổi mới giáo dục nghề nghiệp. Dự thảo xác định kỳ thi kỹ năng nghề không chỉ nhằm lựa chọn thí sinh dự thi, mà còn góp phần thúc đẩy học tập, rèn luyện kỹ năng nghề, nâng cao chất lượng dạy và học; giúp cơ sở giáo dục tiếp cận thiết bị, công nghệ mới trong sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; đồng thời tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp và cơ sở giáo dục. Nói cách khác, đây là cách dùng "sân chơi" để tác động ngược lên "phòng học": chương trình, giáo trình, đội ngũ nhà giáo và hạ tầng đào tạo buộc phải nâng cấp nếu không muốn thí sinh của mình bị loại khỏi kỳ thi kỹ năng quốc gia và thi kỹ năng quốc tế. Việc cho phép chọn cơ sở giáo dục, doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức làm đơn vị chủ trì huấn luyện thí sinh cũng là thông điệp rõ ràng: đào tạo kỹ năng nghề phải diễn ra nơi có dây chuyền sản xuất, công nghệ, quy trình quản lý cập nhật – chứ không thể chỉ trong xưởng trường. Đi kèm với đó là cơ chế công nhận, vinh danh, khen thưởng tập thể và cá nhân, gắn kết quả thi với các chính sách dành cho người học, nhà giáo và người có đóng góp trong phát triển kỹ năng nghề. Nếu thực thi đúng tinh thần, kỳ thi kỹ năng nghề trong vài năm tới có thể trở thành thước đo uy tín thực sự của cơ sở giáo dục nghề nghiệp và là bệ phóng cho lực lượng lao động trẻ bước vào thị trường lao động quốc tế với hành trang tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế.
