Giảm tải chương trình: Khái niệm đang thành kỳ vọng xã hội
Giảm tải chương trình giáo dục phổ thông là việc rà soát lại toàn bộ nội dung dạy học, cắt bỏ kiến thức hàn lâm, chuyên sâu và trùng lặp, đồng thời tăng thời lượng dành cho thực hành, trải nghiệm nhằm giảm áp lực học tập, nhưng vẫn giữ vững các chuẩn đầu ra cốt lõi về kiến thức, kỹ năng và phẩm chất học sinh. Đặt trong bối cảnh chương trình GDPT 2018 cùng sách giáo khoa mới đang gây nhiều tranh luận, động thái này không còn là một điều chỉnh kỹ thuật, mà trở thành điểm tựa kỳ vọng của phụ huynh, giáo viên và học sinh về một trường học ít căng thẳng hơn, nhiều ý nghĩa hơn. Nhưng muốn giảm tải chương trình mà không làm loãng chất lượng, không thể chỉ nói chung chung về cắt giảm bài học; phải chấp nhận nhìn thẳng vào những sai số của cách thiết kế và tổ chức dạy học hiện nay.
Chủ trương giảm hàn lâm, tăng thực hành: Ý nghĩa và giới hạn
Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết đang dự thảo kế hoạch rà soát chương trình GDPT 2018 và sách giáo khoa theo hướng "giảm tính hàn lâm, tăng thực hành, trải nghiệm; tăng cường giáo dục toàn diện". Nếu thực hiện đúng, đây là bước ngoặt: học sinh bớt phải ghi nhớ máy móc, có thêm thời gian làm thí nghiệm, dự án, hoạt động trải nghiệm, thay vì chạy theo khối lượng bài tập khổng lồ. Tuy nhiên, chính Bộ cũng nhấn mạnh việc điều chỉnh phải “khoa học, thận trọng và có trách nhiệm”, bảo đảm tính chuẩn mực và không gây xáo trộn không cần thiết trong dạy học. Điều đó cho thấy mức độ giảm tải sẽ bị ràng buộc bởi yêu cầu ổn định hệ thống. Nguy cơ lớn là chương trình được viết lại cho gọn, nhưng cách kiểm tra đánh giá, cách dạy vẫn giữ tinh thần cũ: nặng thi cử, nặng thành tích, nhẹ năng lực thực hành.
Thông điệp của Thủ tướng: Cắt chuyên sâu, nhưng giữ nền tảng và chuẩn đầu ra
Kết luận của Thủ tướng Lê Minh Hưng đặt ra một nguyên tắc rõ ràng: chương trình phổ thông phải giảm tải, "không để có nhiều kiến thức chuyên sâu, gây áp lực cho công tác dạy và học, không thực sự cần thiết đối với mặt bằng giáo dục phổ thông". Kiến thức nâng cao được yêu cầu chuyển sang tài liệu tham khảo, chuyên đề lựa chọn, trong khi chương trình chính phải tập trung trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và phẩm chất nền tảng, chú trọng đạo đức, nhân cách, lòng yêu nước. Đây là thông điệp tích cực, nhưng cũng là bài toán khó: nếu cắt quá mạnh, chuẩn đầu ra có nguy cơ tụt giảm; nếu cắt quá nhẹ, áp lực học tập vẫn còn nguyên. Việc xây dựng bộ sách giáo khoa mới dùng thống nhất từ năm học 2028-2029 cho thấy sẽ có một lần "thiết kế lại" lớn, song chất lượng sẽ phụ thuộc vào việc lắng nghe giáo viên và học sinh hay chỉ đi theo các toan tính quản lý.
Giảm tải phải bắt đầu từ đúng nguyên nhân, không chỉ từ số lượng bài học
TS Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh muốn giảm tải chương trình hiệu quả phải xuất phát từ việc đánh giá chất lượng đầu ra: sau mỗi cấp học, học sinh "thực sự biết gì, làm được gì và còn thiếu những năng lực nào" chứ không chỉ nhìn vào điểm trung bình. Ông đề xuất bốn tiêu chí để quyết định tinh giản nội dung: tính cần thiết đối với sự phát triển, sự phù hợp lứa tuổi, khả năng thực hiện trong thời lượng và giá trị đối với học tập, lao động, đời sống tương lai. Quan trọng hơn, phải phân biệt quá tải do bản thân chương trình với quá tải do tổ chức dạy học: bài tập về nhà dày đặc, kiểm tra liên miên, học thêm, cạnh tranh thi cử và kỳ vọng gia đình có thể tạo áp lực học tập không kém bất kỳ trang sách giáo khoa nào. Nếu chỉ cắt nội dung mà bỏ qua hệ sinh thái áp lực này, giảm tải chương trình sẽ hóa ra chỉ là thay đổi hình thức trên giấy.
Giảm cái không cần thiết để học sâu cái cần thiết: Điều kiện để học sinh thật sự "nhẹ gánh"
Điểm tích cực của lần rà soát này là tư duy chuyển từ "nhồi nhét" sang ưu tiên kiến thức phổ thông cốt lõi, dành thời gian cho thực hành, đọc hiểu, suy luận và trải nghiệm. Nhưng để học sinh cảm thấy nhẹ gánh, giảm tải chương trình phải gắn với đổi mới kiểm tra đánh giá, thi, tuyển sinh; phải nhìn vào một tuần học thực tế của các em, vào sách giáo khoa mới, kế hoạch dạy học và cách giáo viên giao bài, chứ không chỉ vào một bản chương trình trên giấy. Khi những kiến thức trùng lặp, những yêu cầu ghi nhớ máy móc được loại bỏ, thời gian sẽ mở ra cho các hoạt động có giá trị: hiểu sâu, luyện kỹ năng, phát triển phẩm chất. Khi đó, giảm tải không đồng nghĩa với hạ thấp tiêu chuẩn, mà là tái phân bổ nặng nhẹ: nặng ở chất lượng, nhẹ ở áp lực vô nghĩa. Nếu không đi tới điểm cân bằng này, câu hỏi "học sinh sẽ được nhẹ gánh hay chỉ là thay đổi hình thức" vẫn sẽ còn treo lơ lửng nhiều năm nữa.
