Nghĩa vụ mới cần năng lực thực thi tương xứng
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) là cơ chế yêu cầu doanh nghiệp chịu trách nhiệm đối với việc tái chế sản phẩm, bao bì và xử lý chất thải phát sinh từ những gì họ đưa ra thị trường. Vì vậy, quy định EPR mới không thể chỉ được đánh giá qua mức nghĩa vụ tăng bao nhiêu; câu hỏi quan trọng hơn là hệ thống có đủ sức thực hiện hay không. Dự thảo nghị định đang được lấy ý kiến đề xuất thay đổi điều kiện thực hiện, cơ chế giám sát và tỷ lệ tái chế bắt buộc. Ngày 3-11, đại diện Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) dự cuộc họp do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức để góp ý hoàn thiện chính sách. Trước đó, Liên minh đã tham vấn đơn vị tái chế ngày 19-10 và doanh nghiệp thành viên ngày 2-11, rồi tổng hợp kiến nghị từ các bên.
Điểm đáng chú ý là dự thảo rút ngắn lộ trình tăng tỷ lệ tái chế bắt buộc. Từ năm 2033, doanh nghiệp không còn được chọn đóng góp tài chính thay cho việc tổ chức tái chế, mà phải tự thực hiện hoặc ủy quyền cho tổ chức khác. Các PRO cũng được yêu cầu thiết lập, vận hành hệ thống thu gom, giám sát và xác nhận kết quả. Hướng đi này có lý: nghĩa vụ môi trường cần tạo ra hoạt động tái chế có thể kiểm chứng, không dừng ở việc hoàn thành thủ tục.
Khoảng cách giữa mục tiêu và chuỗi tái chế
Tuy nhiên, một hệ thống tái chế không thể hình thành chỉ bằng cách giao thêm trách nhiệm cho doanh nghiệp. Hệ thống cần mạng lưới thu gom đủ rộng, nguồn nguyên liệu ổn định và cơ sở xử lý đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Hiện mạng lưới thu gom còn phân tán, đầu vào thiếu ổn định, còn năng lực xử lý chênh lệch giữa các đơn vị. Nếu tỷ lệ tái chế bắt buộc tăng nhanh trong khi các mắt xích này chưa được củng cố, doanh nghiệp sẽ phải tốn thêm công sức tìm nguồn thu gom, xử lý và chứng minh kết quả.
Chi phí tuân thủ tăng không tự động đồng nghĩa với lượng bao bì được tái chế tăng tương ứng. Khi năng lực xử lý có giới hạn, yêu cầu cao hơn có thể làm các doanh nghiệp cạnh tranh nguồn nguyên liệu, đẩy chi phí lên mà kết quả môi trường vẫn không đạt như kỳ vọng. Đây là lý do lộ trình chuyển tiếp EPR phải tính đến năng lực toàn chuỗi, thay vì chỉ đặt thời hạn hành chính. Siết nghĩa vụ khi thiếu hạ tầng dễ biến mục tiêu đúng thành một cuộc chạy đua chứng từ và nguồn cung.
Thách thức còn nằm ở đầu vào sản xuất. Theo dự thảo, từ năm 2030, bao bì nhựa sản xuất trong nước phải có tối thiểu 10% vật liệu tái chế, còn bao bì giấy phải có tối thiểu 20%; phế liệu nhập khẩu không được tính vào tỷ lệ này. Mục tiêu tạo đầu ra cho vật liệu tái chế trong nước là hợp lý, nhưng nguồn cung hiện chưa ổn định, chất lượng chưa đồng đều và một số loại vật liệu tái chế có giá cao hơn nguyên liệu nguyên sinh. Doanh nghiệp vì thế cần vừa bảo đảm nguồn cung, vừa kiểm soát chất lượng và tính an toàn của bao bì.
Kiến nghị chuyển tiếp: chậm hơn để làm được tốt hơn
Các doanh nghiệp thuộc PRO Việt Nam ủng hộ mục tiêu tăng trách nhiệm tái chế, nhưng cho rằng lộ trình siết nghĩa vụ đang nhanh hơn khả năng đáp ứng của thị trường. Trong các đề xuất được tổng hợp, Liên minh kiến nghị thay vì áp dụng đồng loạt yêu cầu mới từ ngày 1-4-2027, nên lùi thời điểm thực hiện đến năm 2029 để doanh nghiệp và các mắt xích trong chuỗi có thêm thời gian chuẩn bị. Đây không phải đề nghị từ bỏ mục tiêu; đó là yêu cầu để nghĩa vụ mới có cơ hội được thực hiện thực chất.
Với yêu cầu sử dụng vật liệu tái chế, PRO Việt Nam cũng đề nghị cơ quan quản lý sớm ban hành tiêu chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật, nhất là với bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm. Cùng với thời gian chuyển tiếp, chính sách cần khuyến khích phát triển thị trường đầu ra cho sản phẩm tái chế. Nếu thiếu tiêu chuẩn rõ ràng hoặc nguồn cung đạt yêu cầu, doanh nghiệp khó lập kế hoạch đầu tư và sản xuất ổn định.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị bằng cách rà soát nghĩa vụ dự kiến, đánh giá khả năng tiếp cận vật liệu tái chế đạt chuẩn và phối hợp sớm với đơn vị thu gom, tái chế hoặc PRO. Nhưng trách nhiệm chuẩn bị không thể đặt riêng lên vai doanh nghiệp: cơ quan quản lý cũng cần tạo lộ trình rõ, hướng dẫn kỹ thuật và điều kiện để năng lực thu gom, xử lý phát triển song song với yêu cầu tuân thủ. EPR chỉ tạo hiệu quả môi trường khi quy định và năng lực thị trường cùng tiến lên. Một lộ trình chuyển tiếp đủ thực tế không làm yếu chính sách; nó giúp chính sách có thể đi vào thực thi.
