EPR được tái định nghĩa: từ nghĩa vụ tài chính sang trách nhiệm môi trường toàn vòng đời
Trách nhiệm mở rộng nhà sản xuất (EPR) là cơ chế buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm đối với sản phẩm trong toàn bộ vòng đời, từ khâu thiết kế, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom sau tiêu dùng cho đến tái chế và xử lý cuối cùng, nhằm giảm chôn lấp, hạn chế ô nhiễm nhựa và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành bao bì và nhựa. Việt Nam hiện điều chỉnh cơ chế EPR theo hướng tăng trách nhiệm trực tiếp của doanh nghiệp, thay vì để họ hoàn thành nghĩa vụ chủ yếu bằng đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường. Đây là bước ngoặt chính sách: EPR không còn được nhìn như “thuế môi trường” mà trở thành trục chuyển đổi mô hình phát triển, buộc nhà sản xuất bao bì tính toán lại cả chiến lược sản phẩm và chuỗi cung ứng.
Bỏ cơ chế đóng góp tài chính: cú hích buộc doanh nghiệp bao bì đi vào tái chế thực chất
Hiện nay, hơn 54% doanh nghiệp lựa chọn nộp tiền vào Quỹ Bảo vệ môi trường thay vì tự tổ chức tái chế, và 42% cho rằng thực hiện nghĩa vụ không đóng phí là “rất khó khả thi nếu không có hỗ trợ”. Con số này cho thấy cơ chế tài chính đang khiến EPR trở nên hình thức: doanh nghiệp bao bì trả tiền để giữ nguyên mô hình sản xuất, ít động lực cải tiến thiết kế, vật liệu hay đầu tư chuỗi thu hồi. Vì vậy, cơ quan quản lý đề xuất bỏ cơ chế đóng góp tài chính, buộc doanh nghiệp phải trực tiếp tổ chức thu hồi – tái chế, hoặc thông qua đơn vị tái chế, tổ chức trung gian được ủy quyền. Với ngành bao bì, điều này đồng nghĩa chi phí sẽ dịch chuyển từ “phí nộp quỹ” sang đầu tư hạ tầng, công nghệ và hợp đồng dài hạn với các doanh nghiệp tái chế nhựa Việt Nam.
Nhà nước kiến tạo luật chơi, doanh nghiệp trở thành chủ thể thị trường tái chế
Kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước cho thấy nhà nước không trực tiếp thu gom và tái chế, mà đóng vai trò thiết lập luật chơi, giám sát và kiến tạo cơ chế thị trường cho trách nhiệm mở rộng nhà sản xuất. Việt Nam đang đi theo hướng này: vai trò nhà nước dịch chuyển từ “thực hiện thay” sang đặt ra quy định rõ ràng, minh bạch và khả thi, để khu vực doanh nghiệp chủ động xây dựng hệ sinh thái thu gom – tái chế. Nếu điều chỉnh EPR được thực thi đúng, nhà sản xuất bao bì không thể đứng ngoài thị trường tái chế mà phải trở thành người mua dịch vụ tái chế, nhà đầu tư công nghệ, hoặc thành viên liên minh thu gom. Điều này gắn trách nhiệm môi trường trực tiếp với năng lực cạnh tranh: bao bì khó tái chế sẽ tạo gánh nặng chi phí, trong khi thiết kế tuần hoàn giúp giảm chi phí vận hành EPR và mở ra lợi thế thị trường mới.
NPAP: từ điều phối hoạt động sang tạo tác động hệ thống trong tái chế nhựa
Sau hơn 5 năm, Chương trình Đối tác Hành động Quốc gia về Nhựa (NPAP) đã hình thành mạng lưới hợp tác đa bên giữa cơ quan quản lý nhà nước, khu vực tư nhân, đối tác phát triển, tổ chức quốc tế và viện nghiên cứu để thúc đẩy giải pháp giảm ô nhiễm nhựa và kinh tế tuần hoàn. Thứ trưởng Lê Công Thành yêu cầu NPAP chuyển mạnh từ “điều phối hoạt động” sang “tạo tác động”, từ sáng kiến riêng lẻ sang kết nối, nhân rộng giải pháp ở quy mô hệ thống, và từ huy động tài trợ cho Ban Thư ký sang điều phối, kết nối nguồn lực đầu tư cho ưu tiên quốc gia. Điều đáng chú ý với doanh nghiệp bao bì là khu vực tư nhân được kỳ vọng không chỉ là đối tượng tham vấn, mà phải trở thành đối tác đồng hành, đồng đầu tư cùng Nhà nước trong việc thiết kế chính sách, phát triển thị trường và triển khai giải pháp kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực bao bì nhựa.
Mục tiêu giảm chôn lấp, cập nhật lộ trình nhựa: áp lực dài hạn lên ngành bao bì
Cục Môi trường đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm tỷ lệ chôn lấp chất thải xuống dưới 30%, trong khi hiện nay con số này vẫn khoảng 60%. Muốn đạt được, bao bì – nhóm chất thải lớn trong sinh hoạt và thương mại – phải được kéo mạnh vào hệ thống tái chế nhựa Việt Nam. Lộ trình hành động quốc gia về nhựa giai đoạn 2026–2030 sẽ được xem xét cập nhật để phù hợp bối cảnh mới, không chỉ là tài liệu định hướng kỹ thuật, mà trở thành khuôn khổ điều phối chương trình ưu tiên, huy động đầu tư, phân định trách nhiệm và theo dõi kết quả. Một số lộ trình tái chế bắt buộc dài hạn đang được xây dựng để doanh nghiệp có cơ sở lập kế hoạch đầu tư. Với ngành bao bì, thông điệp rất rõ: ai chậm thích ứng với cơ chế EPR Việt Nam và NPAP chương trình nhựa sẽ khó tránh khỏi áp lực pháp lý lẫn chi phí trong thập kỷ tới.
