Một chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp với tham vọng tăng thu nhập nông dân
Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035 là một chương trình tích hợp nhằm vừa phát triển nông thôn 2026-2030, xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, vừa nâng cao chất lượng giáo dục, y tế và bảo tồn văn hóa, trong đó mục tiêu trung tâm là tăng thu nhập nông dân và rút ngắn khoảng cách phát triển vùng miền.
Chiều 24/8/2026, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư chương trình này với 477/478 đại biểu tán thành, chiếm 95,4% số phiếu, một tỷ lệ thể hiện mức độ đồng thuận hiếm có đối với một chương trình quy mô lớn. Không chỉ là mở rộng thêm một gói hỗ trợ, đây là bước chuyển cách tiếp cận khi bốn chương trình mục tiêu quốc gia trước đây được hợp nhất thành một khung chung về phát triển nông thôn, văn hóa và vùng dân tộc miền núi.
Cốt lõi của sự tích hợp này là chuyển trọng tâm từ phân tán nguồn lực theo từng dự án rời rạc sang một cấu trúc đồng bộ, nơi phát triển nông thôn 2026-2030 được gắn liền với nâng chất lượng nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe và phát triển miền núi dân tộc. Nếu triển khai đúng, đây không chỉ là chương trình chi tiền quy mô lớn mà là cơ hội “thiết kế lại” không gian chính sách cho nông thôn Việt Nam.
Mục tiêu 2,5-3 lần thu nhập: tham vọng cần đi cùng thay đổi cấu trúc
Theo Nghị quyết, chương trình đặt mục tiêu tăng thu nhập bình quân người dân nông thôn gấp 2,5-3 lần so với năm 2020. Đồng thời, thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số được định hướng đạt bằng một nửa mức bình quân chung cả nước, và tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi giảm xuống dưới 10%. Đây là những con số không chỉ thách thức mà còn đòi hỏi thay đổi cấu trúc sinh kế nông thôn thay vì tăng thu nhập kiểu ngắn hạn.
Một câu nói đáng trích dẫn là: “Chương trình phấn đấu tăng thu nhập bình quân của người dân nông thôn gấp 2,5-3 lần so với năm 2020; trong đó thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số đạt bằng 1/2 mức bình quân chung của cả nước”. Nếu hiểu đúng, mục tiêu tăng thu nhập nông dân không thể chỉ dựa vào trợ cấp, mà phải dựa trên tái cấu trúc sản xuất, tổ chức lại chuỗi giá trị và tạo việc làm tại chỗ.
Điểm tích cực là chương trình xác định rõ giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là một chỉnh thể, phấn đấu không còn xã, thôn đặc biệt khó khăn, cả nước có khoảng 65% xã đạt chuẩn nông thôn mới, 10% xã đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại, và 5 tỉnh, thành phố hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, để những chỉ tiêu này không trở thành khẩu hiệu, câu hỏi lớn là: cơ chế nào giúp sinh kế nông dân thực sự bền vững chứ không chỉ tăng thu nhập trên giấy?
Phát triển miền núi dân tộc: từ “cho không” sang vốn mồi và liên kết chuỗi
Vùng dân tộc thiểu số và miền núi là tâm điểm của chương trình khi đây là địa bàn còn nhiều khó khăn về hạ tầng, dịch vụ xã hội và điều kiện sản xuất. Cách tiếp cận tích hợp được đánh giá có ý nghĩa đặc biệt vì phát triển miền núi dân tộc không thể chỉ làm một mảng lẻ tẻ như giao thông hoặc trợ cấp an sinh; nó phải đồng thời giải quyết sinh kế, hạ tầng, giáo dục, y tế, văn hóa và môi trường.
Một chuyển hướng quan trọng được nhấn mạnh là phải chuyển mạnh từ hỗ trợ theo kiểu “cho không” sang hỗ trợ có điều kiện, lấy nguồn lực nhà nước làm “vốn mồi” để kích thích đầu tư sản xuất hàng hóa, hình thành chuỗi giá trị và tạo việc làm tại chỗ. Đây là cách duy nhất để tăng thu nhập nông dân miền núi một cách dài hạn, thay vì phụ thuộc mãi vào trợ cấp. Khi người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và chính quyền địa phương cùng liên kết, lợi thế về nông nghiệp, lâm nghiệp, dược liệu, sản phẩm đặc sản, du lịch cộng đồng và nghề truyền thống có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế thực sự.
Tuy nhiên, rủi ro không nhỏ là việc lồng ghép mục tiêu quá rộng có thể khiến ưu tiên bị loãng: từ bảo tồn văn hóa, đầu tư giáo dục đến chăm sóc sức khỏe và phát triển hạ tầng đều cạnh tranh một “rổ” nguồn lực. Điều này đặt ra yêu cầu rất rõ: các địa phương miền núi phải có quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội cụ thể, lựa chọn một số trụ cột sinh kế chính để dồn lực, thay vì ôm đồm mọi ngành nghề nhưng không ngành nào đủ sức cạnh tranh.
Từ chính sách trên giấy đến đời sống nông dân: các nút thắt thực thi
Trên giấy tờ, chương trình được thiết kế với tổng nguồn lực rất lớn cho giai đoạn 2026-2035, trong đó ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương cùng tham gia. Ngân sách Trung ương sẽ tập trung hỗ trợ các địa phương nhận bổ sung cân đối hoặc địa phương không điều tiết về Trung ương, một cách phân bổ nhằm giảm chênh lệch vùng miền. Nhưng chính tại khâu phân bổ, điều phối và giám sát thực thi, chương trình sẽ đối mặt với những thách thức quen thuộc: chậm giải ngân, đầu tư dàn trải và bệnh hình thức.
Chương trình không chỉ nhắm đến túi tiền của nông dân mà còn cả chất lượng dịch vụ xã hội: từ y tế đến văn hóa và giáo dục. Mục tiêu đến năm 2030 là 100% người dân được lập sổ sức khỏe điện tử và quản lý sức khỏe theo vòng đời; 100% trạm y tế xã, phường triển khai dự phòng, quản lý, điều trị một số bệnh không lây nhiễm; tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi trẻ em dưới 5 tuổi giảm xuống dưới 15%. Nếu đạt được, đây sẽ là thay đổi rất thực tế đối với đời sống người dân nông thôn.
Điểm tích cực là chương trình được xây dựng như sự tiếp nối các định hướng phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, với mục tiêu đến năm 2030 thu nhập bình quân người dân tộc thiểu số bằng một nửa bình quân cả nước, hộ nghèo dưới 10% và cơ bản không còn xã, thôn đặc biệt khó khăn. Nhưng kinh nghiệm các giai đoạn trước cho thấy, để tránh “bệnh phong trào” trong xây dựng nông thôn mới, các chỉ tiêu phải gắn với những tiêu chí đầu vào và đầu ra rõ ràng, đánh giá bằng chất lượng cuộc sống thực tế: đường sá, điện, nước, trường học, y tế, môi trường và khả năng tiếp cận thị trường.
Kết luận: Thước đo thành công nằm ở túi tiền và dịch vụ quanh người nông dân
Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp mới là một bước đi mang tính định hình lại cách chúng ta nhìn phát triển nông thôn 2026-2030 và phát triển miền núi dân tộc. Tham vọng tăng thu nhập nông dân gấp 2,5-3 lần không phải là ảo tưởng nếu chính sách thực sự lấy sinh kế làm trung tâm, coi vốn nhà nước là vốn mồi và đặt nông dân vào chuỗi giá trị chứ không phải đối tượng trợ cấp.
Ở cấp chính sách, chương trình đã có đủ “từ khóa đẹp”: tích hợp, giảm nghèo bền vững, nông thôn mới hiện đại, chăm sóc sức khỏe, giáo dục, văn hóa. Nhưng ở cấp đời sống, thước đo thành công lại giản dị: người nông dân có thêm việc làm ổn định hay không, thu nhập có thực sự tăng, trạm y tế xã có hoạt động hiệu quả, trường học có đủ điều kiện cho con em, và những xã, thôn từng là “đặc biệt khó khăn” có còn phải sống chung với thiếu điện, thiếu nước, thiếu đường.
Nếu sau mốc 2030, người dân nông thôn cảm nhận rõ ràng mình được chăm sóc sức khỏe tốt hơn, con cái học trong môi trường tốt hơn, đường sá và hạ tầng tốt hơn, và quan trọng nhất là thu nhập ổn định hơn, thì chương trình có thể coi là thành công. Còn nếu các chỉ tiêu chỉ dừng ở báo cáo, nông thôn vẫn “giàu thành tích, nghèo thực chất”, thì mọi con số đẹp sẽ mất ý nghĩa. Chính quyền các cấp, đặc biệt là địa phương, vì vậy sẽ là “người chấm” cuối cùng: họ có dám chọn ưu tiên, dám chịu trách nhiệm và dám nói không với hình thức hay không.
