Miễn học phí nhưng không miễn chi phí: bức tranh thật sự
Chủ trương miễn học phí ở TP.HCM là chính sách giảm gánh nặng chi trả học phí cho phụ huynh, nhưng trên thực tế các gia đình vẫn phải đóng nhiều khoản chi phí dịch vụ giáo dục khác như ăn bán trú, đưa đón, chăm sóc, ngoại khóa và chương trình tự chọn, khiến tổng chi cho việc học tập của con vẫn đáng kể mỗi tháng. Đây là điểm mấu chốt mà nhiều phụ huynh nhầm lẫn: “miễn học phí” không đồng nghĩa với “miễn mọi khoản thu trong nhà trường”. Các câu chuyện thực tế cho thấy, nếu không hiểu rõ cấu trúc các khoản thu ngoài học phí 2026-2027, phụ huynh rất dễ bị động về tài chính và rơi vào cảnh đầu năm học đã phải xoay xở tiền bạc. Chính sách đúng, nhưng cách triển khai và công khai thông tin sẽ quyết định cảm nhận “được hỗ trợ” hay “vẫn quá tốn tiền học tập”.
Hai triệu một tháng: vì sao miễn học phí mà hóa đơn vẫn dày?
Dù không có dòng học phí trên phiếu thu, nhiều gia đình vẫn chi khoảng 2–2,4 triệu đồng mỗi tháng cho một học sinh tiểu học hoặc THCS tại TP.HCM. Phần lớn số tiền này rơi vào ăn bán trú, dịch vụ chăm sóc trong ngày, cùng các chương trình tăng cường như ngoại ngữ, STEM, kỹ năng sống và câu lạc bộ. Một phụ huynh cho biết: “Tính bình quân, gia đình tôi phải chi khoảng 2,4 triệu đồng mỗi tháng cho các khoản tại trường, dù không có dòng học phí. Tôi có 2 cháu đang đi học, cũng tốn gần 5 triệu, chưa tính sách vở, đồng phục, dụng cụ học tập”. Con số ấy là gánh nặng rõ ràng với các gia đình thu nhập trung bình. Thực tế này đặt ra câu hỏi: chúng ta đang miễn học phí cho ai, trong khi chi phí dịch vụ giáo dục lại trở thành một “học phí mới” mang tên khác, nhưng vẫn làm hóa đơn hàng tháng phình to.
Các khoản thu dịch vụ giáo dục: cái gì bắt buộc, cái gì tự chọn?
Theo hướng dẫn của ngành giáo dục TP.HCM, các khoản thu ngoài học phí được chia thành nhiều nhóm: dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục, chương trình nhà trường ngoài giờ chính khóa và các khoản theo nhu cầu của học sinh. Một số khoản có mức trần khá cụ thể: suất ăn sáng khoảng 20.000 đồng/học sinh/ngày; ăn trưa, ăn xế tối đa 40.000 đồng/học sinh/ngày; nước uống 20.000 đồng/học sinh/tháng. Các hoạt động ngoại khóa có mức tối đa 200.000 đồng/học sinh/hoạt động, kỹ năng sống từ 80.000–120.000 đồng/học sinh/tháng; học bơi an toàn, phòng chống đuối nước tối đa 700.000 đồng/học sinh/khóa. Ngay cả máy lạnh, giữ xe cũng có trần thu. Về nguyên tắc, nhà trường phải căn cứ nhu cầu thực tế, lập dự toán, không được vượt mức này và phải công khai, thu – chi minh bạch. Nhưng ranh giới giữa “bắt buộc để con sinh hoạt bình thường” và “dịch vụ tự chọn” đôi khi mờ nhạt, khiến phụ huynh khó mà từ chối.
Thông báo thu muộn, thu dồn một lúc: áp lực tài chính cho phụ huynh
Một vấn đề đáng lo hiện nay không chỉ là mức chi phí dịch vụ giáo dục, mà còn là cách thu. Nhiều phụ huynh có con học tại các cơ sở công lập cho biết họ chưa nhận được thông báo chính thức về thu các khoản ngoài học phí cho năm học 2026-2027, dù năm học đã bắt đầu hơn một tháng. Điều này dẫn đến lo ngại: khi nhà trường phát thông báo, thường sẽ thu dồn phí của cả một, hai tháng, khiến số tiền phải nộp cùng lúc vượt xa dự tính của gia đình. Có phụ huynh tính toán, nếu phải đóng liền hai tháng tiền ăn, dịch vụ, tiếng Anh tăng cường cho hai con, tổng số tiền có thể lên tới mức tương đương 8 triệu đồng, tạo áp lực rất lớn khi thu nhập không thay đổi. Thu dồn, thiếu thông tin trước là cách thu kém nhân văn, đi ngược mục tiêu hỗ trợ của chính sách miễn học phí và làm phụ huynh thêm cảm giác bị động, bất an.
Phụ huynh cần làm gì để không bị bất ngờ vì tốn tiền học tập?
Trong bối cảnh miễn học phí nhưng chi phí dịch vụ vẫn có thể lên tới hơn 2 triệu đồng mỗi tháng cho mỗi học sinh, phụ huynh không thể chỉ trông chờ vào khẩu hiệu chính sách. Việc đầu tiên là yêu cầu nhà trường công khai chi tiết toàn bộ khoản thu ngoài học phí, phân biệt rõ nhóm bắt buộc và nhóm tự chọn, thời gian thu và cách hoàn trả phần chênh lệch nếu thu cao hơn chi thực tế. Kế tiếp, gia đình cần lập kế hoạch tài chính theo tháng, tính cả chi phí ăn bán trú, ngoại ngữ, kỹ năng sống, giữ xe lẫn sách vở, đồng phục. Những chương trình tăng cường như ngoại ngữ với giáo viên nước ngoài, STEM hay lớp năng khiếu nên được chọn dựa trên khả năng tài chính thực tế, không phải áp lực “sợ con thua bạn”. Cuối cùng, phụ huynh có quyền từ chối các dịch vụ không cần thiết và đề nghị nhà trường giãn thời gian thu, tránh thu dồn. Chỉ khi chủ động và đồng lòng lên tiếng, khoản “tốn tiền học tập” mới có cơ hội được kiểm soát đúng nghĩa.
