Sách giáo khoa miễn phí: Thay đổi lớn nhưng không phải “tặng sách để giữ riêng”
Chính sách sách giáo khoa miễn phí là chủ trương Nhà nước dùng ngân sách mua sách giáo khoa đưa vào thư viện trường học, để học sinh được mượn miễn phí mỗi năm học rồi hoàn trả, tái sử dụng nhiều lần, qua đó giảm gánh nặng mua sách cho gia đình và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Điểm cốt lõi cần hiểu đúng: đây không phải câu chuyện mỗi con được phát một bộ sách mang về sở hữu vĩnh viễn, mà là chuyển từ mô hình “nhà ai nấy mua” sang “thư viện dùng chung – mượn – trả – tái sử dụng”. Từ năm học 2029-2030, tất cả học sinh phổ thông trên phạm vi cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa theo mô hình này.
Lộ trình triển khai 2029: Không địa phương nào đứng ngoài cuộc
Nghị định 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã “chốt” mốc thời gian: từ năm học 2029-2030, toàn bộ học sinh phổ thông trên cả nước được miễn phí sách giáo khoa. Trước thời điểm này là giai đoạn chuẩn bị hệ thống thư viện, dữ liệu quản lý và quy trình mượn – trả ở từng địa phương, đồng thời thử nghiệm chính sách ở những nơi có đủ ngân sách. Một phát biểu đáng trích là: “Từ năm học 2029-2030, tất cả học sinh trên phạm vi cả nước được miễn phí SGK”. Điều này có nghĩa, dù bạn sống ở thành phố lớn hay vùng sâu vùng xa, nếu con đang học chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT hoặc xóa mù chữ thì đều thụ hưởng sách giáo khoa miễn phí thông qua thư viện trường.
Khác biệt vùng miền: Hà Nội đi sớm, nhiều nơi phụ thuộc ngân sách
Dù mục tiêu chung là năm học 2029-2030, lộ trình triển khai sách giáo khoa miễn phí không đồng loạt một nhịp trên toàn quốc. Những địa phương cân đối được ngân sách, hoặc huy động được nguồn lực xã hội, được khuyến khích thực hiện chính sách sách miễn phí sớm hơn mốc 2029. Hà Nội là ví dụ điển hình: thành phố dự kiến bắt đầu miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2027-2028, sau một năm hoãn vì không kịp hoàn thiện quy trình mua sắm, nhập kho trước ngày 15-6 như quy định. Trong khi đó, các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng đặc biệt khó khăn được ưu tiên bố trí nguồn lực để triển khai trước, nếu địa phương cân đối được ngân sách hoặc xã hội hóa. Phụ huynh vì thế cần theo sát thông báo của sở giáo dục địa phương, thay vì chỉ nhìn vào mốc toàn quốc.
Tác động thực tế lên ngân sách giáo dục phụ huynh
Ở góc độ gia đình, chính sách sách giáo khoa miễn phí không phải là món quà tượng trưng, mà là khoản giảm chi có ý nghĩa trong ngân sách giáo dục phụ huynh mỗi năm. Nhiều gia đình có hai, ba con đi học, lại rơi vào thời điểm đầu năm phải cùng lúc chi cho học phí, đồng phục, thiết bị học tập; việc không phải mua sách giáo khoa giúp giảm áp lực tài chính thấy rõ. Bộ Giáo dục và Đào tạo ước tính tổng nhu cầu ngân sách nhà nước để thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh phổ thông và giáo viên từ năm học 2029-2030 là hơn 4.036 tỷ đồng – con số cho thấy khoản chi mà lâu nay phụ huynh đang phải tự gánh. Khi sách được trường đảm bảo theo mô hình mượn – trả, học sinh tiếp cận tài liệu học tập mà không phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng chi trả của gia đình.
Phụ huynh nên làm gì từ bây giờ để đón chính sách sách miễn phí?
Điều sai lầm nhất của phụ huynh lúc này là coi sách giáo khoa miễn phí như chuyện “tự khắc tới năm 2029 sẽ có”, rồi tiếp tục mua sách theo thói quen cũ mà không thay đổi cách lập ngân sách giáo dục. Ngược lại, đây là thời điểm cần rà soát chi tiêu đầu năm học, tính lại phần ngân sách giáo dục phụ huynh dành cho sách để chuyển sang những nhu cầu khác: tài liệu tham khảo, khóa học kỹ năng, hoạt động ngoại khóa. Đồng thời, cha mẹ nên chuẩn bị tâm thế cho con với mô hình thư viện dùng chung: mượn đúng hạn, giữ gìn sách để thế hệ sau tiếp tục sử dụng; hiểu rằng sách giáo khoa miễn phí là quyền lợi đi kèm trách nhiệm. Cuối cùng, hãy theo dõi kế hoạch ở địa phương – nếu nơi bạn sống triển khai sớm hơn mốc 2029, ngân sách gia đình sẽ “nhẹ” nhanh hơn bạn nghĩ.
