Dân ca không tự sống lại: phải có tài năng trẻ đứng trên sân khấu
Tìm kiếm tài năng dân ca truyền thống là những chương trình, cuộc thi và không gian thực hành giúp phát hiện, bồi dưỡng và nâng đỡ người trẻ có năng khiếu, để họ trở thành lớp nghệ sĩ mới tiếp nối các loại hình dân ca ví, giặm và xẩm truyền thống Việt, qua đó bảo tồn di sản âm nhạc trong đời sống hôm nay. Sau 1 tháng diễn ra sôi nổi, Cuộc thi “Tìm kiếm tài năng Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh” đã khép lại, để lại những dư âm đẹp trong hành trình tìm kiếm, bồi dưỡng và nâng đỡ những tài năng trẻ. Từ 175 hồ sơ dự thi, Ban tổ chức lựa chọn 30 thí sinh, nhóm thí sinh vào vòng chung khảo, sau đó tuyển chọn 12 gương mặt, nhóm thí sinh xuất sắc nhất bước lên sân khấu chung kết. Đó không chỉ là vài con số ấn tượng; đó là tín hiệu cho thấy nếu tạo đúng “sân chơi”, dân ca ví, giặm vẫn có sức hút thực sự với thế hệ Z.
Từ Khánh Chi, Công Anh đến Uyên Nhi: Những giọng hát nhỏ mang theo ký ức lớn
Cuộc thi tìm kiếm tài năng lần đầu tổ chức đã làm được điều quan trọng nhất: biến dân ca ví giặm từ “môn học” thành “khát khao đứng sân khấu”. Thí sinh Khánh Chi (12 tuổi) đến từ xã Thuần Trung đã xúc động bật khóc khi bước lên bục cao nhất giành ngôi vị Quán quân của Cuộc thi “Tìm kiếm tài năng Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh 2026”. Em mới đến với ví, giặm 2 năm nhưng giọng hát đã “ngấm” cả chất xẩm với những cung trung trầm sắc sảo, khiến người nghe bị cuốn hút bởi âm thanh mới và hiếm trong dân ca. Một câu hát xẩm Nghệ lẩy Kiều lại được cất lên từ cô bé 12 tuổi, làm khán giả phải xem lại định kiến rằng dân ca là thế giới của người lớn tuổi. Bên cạnh Khánh Chi là Công Anh – chàng trai 15 tuổi “ăn ngủ” cùng dân ca hơn 10 năm, và Uyên Nhi 10 tuổi rong ruổi cùng mẹ đi tìm thầy học từng câu ví, điệu giặm. Những đứa trẻ này không “tái hiện lịch sử”; chúng đang sống cùng di sản.
Cuộc thi không chỉ là thi hát: đó là cầu nối thế hệ và một hệ sinh thái phải được xây
Dân ca ví, giặm là một phần quan trọng của di sản âm nhạc truyền thống Việt Nam, những câu ví, điệu giặm quen thuộc lại được cất lên bằng những giọng hát mới, với những câu chuyện rất riêng về gia đình, quê hương và tình yêu dành cho di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Muốn bảo tồn di sản âm nhạc, các cuộc thi tìm kiếm tài năng không thể dừng ở việc trao giải. Điểm then chốt là cơ chế “kèm cặp” giữa nghệ nhân, nghệ sĩ gạo cội và lớp trẻ: sau vòng sơ loại, thí sinh được các nghệ sĩ Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh dìu dắt, rèn giũa, cùng với những ngày tập luyện nghiêm túc và đầy ắp yêu thương từ nhiều nghệ sĩ, giảng viên, nghệ nhân khác. Một phát biểu đáng chú ý là nhận định cho rằng muốn giữ chân các tài năng âm nhạc truyền thống, phải tạo được một “hệ sinh thái ví, giặm đủ giàu có”, để các em không buộc phải rời về “biển lớn” mới có khán giả và cơ hội. Nếu không có hệ sinh thái đó, mọi cuộc thi sẽ chỉ là lễ hội ngắn hạn.
Xẩm 48h: Khi người trẻ chọn con đường khó là giữ nguyên bản
Ở một “chiến tuyến” khác của di sản, xẩm truyền thống Việt đang được những người trẻ của Xẩm 48h níu lại khỏi nguy cơ bị hòa tan bởi trào lưu pha trộn. Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 đánh dấu cột mốc có ý nghĩa trên hành trình miệt mài theo đuổi nghệ thuật truyền thống của Xẩm 48h. Nhóm bắt đầu từ một lớp học trải nghiệm nghệ thuật cổ truyền năm 2014, rồi mở thêm lớp hát xẩm vào 2016, dần dần trở thành một “mái nhà” tập hợp các thành viên từ nhiều ngành nghề nhưng chung mong muốn đào sâu âm nhạc cổ truyền. Xẩm 48h bền bỉ với lối đi riêng – giữ gìn trọn vẹn nét cổ truyền và lan tỏa giá trị nguyên bản của xẩm đến cộng đồng. Trong khi nhiều bạn trẻ chọn sáng tác, biến tấu xẩm theo hướng mới, họ chủ động đứng ở phía còn lại: trung thành với làn điệu cổ, tạo đối trọng cần thiết để công chúng thấy được bức tranh toàn cảnh của xẩm hiện nay.
Từ lớp học đến khán phòng: di sản chỉ sống khi khán giả được chạm tay
Điểm chung giữa cuộc thi dân ca ví giặm và Xẩm 48h là đều không xem công chúng như người nghe thụ động. Đến với Xẩm 48h, khán giả không chỉ xem mà còn trực tiếp trải nghiệm; các chương trình tương tác như những chuyến “phiêu lưu vào thế giới xẩm kỳ thú” hay dự án “Xẩm đến trường” cho phép học sinh, người trẻ được hát, được thử, được sai và học lại. Ban tổ chức một giải thưởng ghi nhận Xẩm 48h không chỉ là tập thể kiên trì thực hành các giá trị cổ nhạc mà còn mang trong mình tinh thần trẻ trung của những người trẻ nhiều ngành nghề nhưng cùng nhiệt huyết bảo tồn di sản văn hóa truyền thống. Định hướng lâu dài của nhóm là tiếp tục trau dồi vốn bài bản cổ để thực hiện các dự án lưu trữ di sản lâu dài. Bước ra từ cột mốc Giải thưởng Trần Văn Khê 2026, Xẩm 48h như được tiếp thêm một “nhịp phách” mạnh mẽ, sẵn sàng cho những hành trình mới để vẻ đẹp nguyên bản của xẩm đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước. Kết nối lại với những gì đang diễn ra ở Nghệ Tĩnh, có thể thấy: dân ca ví, giặm hay xẩm sẽ không tự mất đi; cái thiếu chỉ là những cây cầu bền vững giữa sân khấu, lớp học và khán phòng.
