Cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là gì và vì sao là bước ngoặt?
Cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là mô hình ứng dụng hạ tầng giao thông hiện đại kết hợp công nghệ hải quan số, làn đi tự động và kết nối dữ liệu xuyên biên giới để rút ngắn thời gian thông quan, giảm ùn tắc và nâng cao năng lực xử lý hàng hóa tại các điểm xuất nhập khẩu trên tuyến biên giới Việt-Trung. Đây không chỉ là nâng cấp kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy quản lý cửa khẩu: chuyển từ kiểm soát thủ công sang quản trị bằng dữ liệu thời gian thực, quy trình điện tử và phối hợp liên ngành trên nền tảng số. Sau hơn 10 năm thực hiện Nghị định 112, hoạt động quản lý biên giới đã đi vào nề nếp, nhưng tăng trưởng thương mại biên mậu đang đòi hỏi một thế hệ hạ tầng mới, nơi làn đi thông minh trở thành tiêu chuẩn chứ không phải ngoại lệ.
Làn đi thông minh: giải pháp thực tế cho nút thắt thông quan
Điểm thuyết phục nhất của dự án cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là cách nó đi thẳng vào các nút thắt quản lý và hạ tầng đang bó cứng thương mại biên mậu. Tỉnh đang triển khai ba dự án đầu tư công cốt lõi: mở rộng đường chuyên dụng vận chuyển hàng hóa khu vực mốc 1088/2 – 1089 từ 4 lên 8 làn xe; mở rộng đường khu vực mốc 1119 – 1120 từ 6 lên 14 làn xe; và xây mới khu nhà làm việc liên ngành. Tại cửa khẩu Hữu Nghị, việc tăng số làn thông quan từ 6 lên 14 làn đã hoàn thành hơn 80% và dự kiến khép lại trong năm nay. Đây là lựa chọn có tính "dứt điểm": hoặc Lạng Sơn mở rộng nhanh làn đi thông minh, hoặc chấp nhận tiếp diễn cảnh xe hàng nông sản chờ đợi nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày ở biên giới.
Công nghệ hải quan và cạnh tranh hạ tầng biên giới Việt-Trung
Nếu coi làn đi thông minh là phần "xương" thì công nghệ hải quan chính là phần "não" của cửa khẩu thông minh Lạng Sơn. Tỉnh đã phủ kín hạ tầng công nghệ số với 100% cửa khẩu có mạng viễn thông băng rộng, triển khai Nền tảng cửa khẩu số, thủ tục biên phòng điện tử và hệ thống kiểm soát tự động, qua đó thay đổi hoàn toàn phương thức quản lý và rút ngắn đáng kể thời gian thông quan cho doanh nghiệp. Đáng chú ý, mục tiêu từ đầu năm 2027 là có một số làn thông quan sử dụng công nghệ cửa khẩu thông minh, cho phép làm thủ tục online, phương tiện không phải dừng lại để hoàn tất giấy tờ. Trong bối cảnh cạnh tranh hạ tầng biên giới Việt-Trung ngày càng gay gắt, ai sở hữu hệ thống công nghệ hải quan hiệu quả hơn sẽ nắm lợi thế thu hút dòng hàng và vốn đầu tư vào khu vực cửa khẩu.
Từ dự án hạ tầng đến động lực mới cho thương mại biên mậu
Lạng Sơn không giấu tham vọng xây cửa khẩu thông minh như một "bàn đạp" mới cho thương mại biên mậu. Hạ tầng biên giới Việt-Trung đang chuyển mình mạnh mẽ với các dự án cao tốc Hữu Nghị – Chi Lăng, Đồng Đăng – Trà Lĩnh và hệ thống bến bãi thu hút 25 dự án đầu tư ngoài ngân sách với tổng vốn đăng ký hơn 3.400 tỷ đồng. Nhưng đường cao tốc chỉ phát huy hết tác dụng khi "nút cổ chai" ở cửa khẩu được tháo gỡ bằng làn đi thông minh. Việc đẩy nhanh nâng cấp cặp cửa khẩu Chi Ma – Ái Điểm, thúc đẩy mở chính thức cặp Bình Nghi – Bình Nhi Quan qua mốc 1035 cho xuất khẩu nông sản, trái cây cho thấy tỉnh đang nhìn hạ tầng cửa khẩu như một chuỗi liên kết chứ không phải những dự án đơn lẻ. Nếu chuỗi này hoạt động trơn tru, nông sản Việt sẽ bớt cảnh "tắc biên", doanh nghiệp giảm chi phí, địa phương tăng nguồn thu.
Thách thức phía trước và thông điệp chính sách
Tuy vậy, làn đi thông minh không phải cây đũa thần. Mặt bằng giải phóng đất cho các dự án hạ tầng ở Lạng Sơn vẫn ì ạch, với chỉ 3/10 dự án đạt tiến độ tương đối tốt, số còn lại chậm, chưa đáp ứng yêu cầu. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đoàn Thanh Sơn đã yêu cầu các địa phương lập kế hoạch cụ thể, đối thoại và vận động người dân, thậm chí tính đến biện pháp cưỡng chế với trường hợp cố tình không hợp tác. Ở tầm thể chế, tỉnh kiến nghị sớm sửa quy định về thẩm định quy hoạch khu vực cửa khẩu và hoàn thiện cơ chế kết nối dữ liệu phục vụ cửa khẩu thông minh. Điểm đáng mừng là những đề xuất này đã được đoàn công tác biên phòng ghi nhận để báo cáo lên Chính phủ và các bộ, ngành liên quan. Thông điệp ở đây khá rõ: nếu Trung ương đồng hành về pháp lý, còn địa phương quyết liệt về triển khai, Lạng Sơn hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu hiện đại hóa thương mại biên giới Việt-Trung.
