Cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là gì và vì sao đáng chú ý?
Cửa khẩu thông minh Lạng Sơn là mô hình kết hợp hạ tầng logistik biên giới hiện đại với hệ thống xử lý số hóa toàn bộ quy trình thông quan, kiểm soát biên giới và dịch vụ hỗ trợ, nhằm rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí cho doanh nghiệp và nâng sức cạnh tranh của thương mại xuyên biên giới. Sáng 16/9, trước khi lên đường tham dự Hội chợ Trung Quốc - ASEAN và Hội nghị Thượng đỉnh Thương mại và Đầu tư Trung Quốc - ASEAN lần thứ 23 tại Nam Ninh, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã khảo sát Công viên Logistics Viettel Lạng Sơn và dự án mở rộng đường vận chuyển hàng hóa chuyên dụng khu vực mốc 1119-1120, thuộc Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị. Đây không chỉ là một chuyến thị sát kỹ thuật, mà là thông điệp chính trị rõ ràng: mô hình mới phải phục vụ tăng tốc thông quan và tái cấu trúc cách Việt Nam tổ chức luồng hàng qua biên giới.
Viettel Logistics Park: hạ tầng logistik biên giới kiểu mới
Công viên Logistics Viettel Lạng Sơn là trái tim của cửa khẩu thông minh Lạng Sơn, được phát triển trên diện tích 143 ha với năng lực thông quan khoảng 1.500 xe mỗi ngày, tích hợp các dịch vụ xuất nhập khẩu với hệ thống công nghệ số, tự động hóa và vận hành theo dữ liệu thời gian thực. Theo báo cáo, lưu lượng xe qua cửa khẩu đã tăng từ khoảng 650–750 xe/ngày lên hơn 1.000 xe/ngày mà không xảy ra ùn tắc, trong khi thời gian thông quan rút xuống dưới 24 giờ so với 4–5 ngày trước đây và chi phí vận hành doanh nghiệp giảm khoảng 30–40%. Đây là minh chứng hiếm hoi cho thấy nếu hạ tầng và quy trình cùng chuyển sang số, năng lực thông quan biên giới có thể nhảy vọt thay vì chỉ tăng dần theo kiểu chắp vá.
Ở đây, "One-Touch" customs clearance kết nối hệ thống quản lý kho ngoại quan với hệ thống giám sát hải quan VASSCM, đồng bộ dữ liệu hàng hóa theo thời gian thực. Nói cách khác, doanh nghiệp không còn phải chạy lòng vòng giữa nhiều cửa sổ giấy tờ; luồng dữ liệu tự động giúp cơ quan quản lý kiểm soát tốt hơn, đồng thời giảm cơ hội phát sinh chi phí ngoài luồng. Quan trọng hơn, mô hình Viettel Logistics Park không chỉ xây nhà kho và bãi xe mà tái thiết kế cả quy trình biên giới trên nền tảng số – điều mà đa số khu vực cửa khẩu truyền thống chưa dám làm.
Công nghệ thông minh: nền tảng để thương mại xuyên biên giới không còn “tắc nghẽn”
Điểm khác biệt khiến cửa khẩu thông minh Lạng Sơn đáng được nhân rộng là mức độ tích hợp công nghệ. Công viên Logistics Viettel Lạng Sơn sử dụng camera AI cho giám sát, cảnh báo sự cố và điều tiết giao thông; khu Smartgate với 11 làn được lắp hệ thống camera quét 3D để thu thập dữ liệu phương tiện và nhận diện sinh trắc học lái xe. Dữ liệu vận hành được đồng bộ thời gian thực lên hệ thống điều hành trung tâm và ứng dụng V-Gate, hỗ trợ cơ quan chức năng giám sát, đồng thời cho phép doanh nghiệp chủ động theo dõi lô hàng. Đây không chỉ là “đồ chơi công nghệ”; đó là điều kiện tiên quyết để thương mại xuyên biên giới chuyển từ mô hình phụ thuộc kinh nghiệm tài xế sang mô hình dựa trên dữ liệu minh bạch.
Một chi tiết đáng chú ý là hệ thống băng chuyền telesopic giúp giảm khoảng 25% thời gian bốc dỡ và 40% chi phí liên quan. Trong logistics, thời gian chờ cũng là chi phí, và mỗi giờ giảm tại cửa khẩu đồng nghĩa với vòng quay xe nhanh hơn, dòng tiền về sớm hơn. Bên cạnh hạ tầng và công nghệ, công viên còn cung cấp bãi đỗ, điện cho container lạnh, khu ăn nghỉ dành cho lái xe. Điều này cho thấy tư duy thiết kế mới: cửa khẩu không còn là “điểm nghẽn” mà trở thành điểm dịch vụ trong chuỗi cung ứng, nơi người và hàng đều được coi là khách hàng cần phục vụ chứ không chỉ là đối tượng phải kiểm soát.
Vì sao mô hình Lạng Sơn cần được nhân rộng ra các cửa khẩu khác?
Sau chuyến khảo sát, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đánh giá mô hình Viettel Logistics Park bước đầu phát huy hiệu quả, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, nâng năng lực thông quan, giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp, qua đó thúc đẩy thương mại qua cửa khẩu. Ông đề nghị Viettel tiếp tục hoàn thiện mô hình từ thực tiễn Lạng Sơn, phối hợp doanh nghiệp, địa phương và các cơ quan liên quan để từng bước xây dựng công viên logistics tại các cửa khẩu quốc tế trên cả nước. Nói cách khác, Lạng Sơn đang được xem như “phòng thí nghiệm sống” cho cách tổ chức hạ tầng logistik biên giới kiểu mới – nếu thành công, đây sẽ là chuẩn chung cho toàn bộ hệ thống cửa khẩu.
Một mạng lưới cửa khẩu thông minh sử dụng mô hình Viettel Logistics Park sẽ giúp tăng kết nối, trung chuyển và thông quan hàng hóa, hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu, nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp và thúc đẩy phát triển logistics quốc gia. Theo Viettel Post, bài học từ Lạng Sơn sẽ được hoàn thiện để xây dựng mạng lưới logistics toàn quốc, phối hợp các bộ, ngành và cộng đồng doanh nghiệp nhằm giảm chi phí logistics từ khoảng 16–18% GDP xuống 12–15% vào năm 2030. Đây là mục tiêu tham vọng nhưng hợp lý: nếu biên giới vẫn là nút thắt, mọi nỗ lực nâng cấp cảng biển hay cao tốc nội địa sẽ bị triệt tiêu trên những đoạn đường chuyên dụng chật hẹp và quy trình giấy tờ lỗi thời.
Thách thức khi nhân rộng và những lựa chọn chính sách cần dứt khoát
Dù hiệu quả ban đầu rất rõ ràng, nhân rộng mô hình cửa khẩu thông minh Lạng Sơn không phải bài toán copy–paste đơn giản. Mỗi cửa khẩu có đặc thù về lưu lượng, loại hàng, hạ tầng kết nối phía sau và cả “văn hóa” phối hợp giữa các lực lượng chức năng. Nếu chỉ bê nguyên công nghệ mà không cải tổ quy trình, kết quả dễ trở thành những Smartgate đắt tiền nhưng vận hành như cổng thủ công. Thêm nữa, việc mở rộng đường vận chuyển hàng hóa chuyên dụng khu vực mốc 1119–1120 tại Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị – một hạng mục thuộc dự án thí điểm cửa khẩu thông minh – cho thấy hạ tầng cứng vẫn là điều kiện bắt buộc. Chính sách nửa vời, chỉ đầu tư thiết bị mà không giải phóng mặt bằng, mở rộng luồng tuyến sẽ khiến công nghệ bị “trói chân” trên nền hạ tầng cũ.
Ở góc độ quản trị, câu hỏi không phải là có nên nhân rộng mô hình Viettel Logistics Park hay không, mà là nhân rộng với chuẩn nào và ai chịu trách nhiệm vận hành. Nếu các địa phương coi đây chỉ là một dự án đầu tư hạ tầng bình thường, bỏ qua yêu cầu số hóa thống nhất và liên thông dữ liệu toàn quốc, mạng lưới cửa khẩu thông minh sẽ bị chia cắt, mỗi nơi một ứng dụng, một cơ sở dữ liệu. Điều Việt Nam cần là tiêu chuẩn quốc gia cho hạ tầng logistik biên giới: từ thiết kế bãi xe, khu Smartgate, kết nối hệ thống hải quan đến ứng dụng cho doanh nghiệp. Khi đó, mô hình Lạng Sơn sẽ không chỉ là một “điểm sáng” đơn lẻ mà trở thành viên gạch đầu tiên cho một kiến trúc biên giới số đồng bộ.
