Tim trở lại nhịp không có nghĩa người bệnh đã qua nguy hiểm
Ngừng tim khi chơi thể thao là tình trạng tim đột ngột mất khả năng bơm máu hiệu quả trong lúc vận động, khiến não và các cơ quan thiếu oxy, có thể dẫn đến bất tỉnh và tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời. Trường hợp tiền đạo Jesús de Miguel của Tenerife là lời nhắc đau lòng: cầu thủ 30 tuổi ngừng tuần hoàn, hô hấp sau va chạm trong trận đấu, được hồi sức và chuyển viện; dù tim đập trở lại, tình trạng thần kinh của anh xấu đi và anh qua đời. Cần phân biệt khôi phục tuần hoàn tự nhiên với sống sót và hồi phục chức năng thần kinh lâu dài. Tim đập lại là một dấu hiệu quan trọng, nhưng không chứng minh não và các cơ quan khác đã phục hồi. Vì thế, “hồi sức thành công” có thể chỉ mô tả bước đầu của cuộc cấp cứu, chứ không phải lời xác nhận người bệnh đã vượt cơn nguy kịch.
Khi máu ngừng lưu thông, não nhanh chóng thiếu oxy và năng lượng. Tổn thương có thể tiếp diễn sau khi tuần hoàn được tái lập do phản ứng viêm, rối loạn chuyển hóa và tổn thương thiếu máu – tái tưới máu. Người bệnh có thể có mạch, huyết áp và được hỗ trợ hô hấp nhưng vẫn hôn mê; tổn thương thần kinh nặng có thể không hồi phục. Sau ngừng tim, tim cũng có thể co bóp yếu, không đủ cung cấp máu cho các cơ quan. Do đó, cần điều trị tích cực và theo dõi đồng thời chức năng não, tim, hô hấp cùng các biến chứng, thay vì chỉ nhìn vào nhịp tim.
Va chạm có thể gây rối loạn điện học; bệnh tiềm ẩn cũng cần được tìm
Một cơ chế được đặt ra sau cú va chạm vùng ngực là Commotio Cordis, tức ngừng tim đột ngột do lực va đập trực tiếp, không xuyên thấu vào vùng trước ngực, thường tương ứng với vị trí tim. Nếu lực rơi đúng vào khoảng rất ngắn khi tâm thất đang tái cực, nó có thể làm rối loạn hoạt động điện của cơ tim và kích hoạt rung thất; khi đó, các buồng tim co bóp hỗn loạn, không bơm máu hiệu quả. Cơ chế này khác với ngừng tim do bệnh tim có sẵn và vẫn có thể xảy ra ở người có trái tim bình thường. Tuy vậy, chưa có kết luận y khoa công khai xác nhận Commotio Cordis là nguyên nhân trong trường hợp De Miguel. Không nên xem mọi cú va chạm là nguyên nhân duy nhất, cũng không nên bỏ qua việc đánh giá y khoa đầy đủ.
Bác sĩ cần tìm nguyên nhân ban đầu và đánh giá các nguy cơ như bệnh cơ tim phì đại, bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp, bất thường động mạch vành bẩm sinh, viêm cơ tim, hội chứng QT kéo dài, Brugada hoặc nhịp nhanh thất đa hình do catecholamine. Rối loạn nhịp di truyền, gồm Brugada và Wolff-Parkinson-White, cũng có thể khiến biến cố xuất hiện ở người chưa được chẩn đoán. Chấn thương vùng ngực có thể đi kèm gãy xương sườn, dập phổi hoặc tổn thương động mạch và mạch máu lớn. Vì vậy, sau ngừng tim khi chơi thể thao, việc thăm khám không dừng ở câu hỏi tim đã đập lại hay chưa: cần xác định nguyên nhân, tổn thương phối hợp và nguy cơ tái phát. Khám sức khỏe trước khi chơi thể thao cũng có ý nghĩa, dù không thể bảo đảm phát hiện mọi nguy cơ.
Nhận biết ngừng tim và hành động ngay trên sân
Đột tử ở vận động viên không chỉ xảy ra ở người lớn tuổi hoặc người đã biết mình mắc bệnh tim; ngừng tim đột ngột cũng có thể xảy ra khi vận động ở người trẻ. Khi một người đột ngột gục xuống, không đáp ứng và không thở bình thường hoặc chỉ thở ngáp, hãy nghi ngờ ngừng tim. Gọi cấp cứu 115, nhờ người mang máy khử rung tim tự động (AED) và bắt đầu ép tim ngoài lồng ngực nếu người bệnh không đáp ứng, không thở bình thường. Không chờ xem người bệnh có tự tỉnh hay không: thời gian trì hoãn đồng nghĩa não tiếp tục thiếu oxy.
Người không được đào tạo vẫn có thể ép tim liên tục theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu. Với người trưởng thành, ép khoảng 100–120 lần mỗi phút, sâu khoảng 5–6 cm, để lồng ngực nảy lại hoàn toàn sau mỗi lần và hạn chế gián đoạn. Nếu có AED, bật máy và làm theo chỉ dẫn bằng giọng nói; sử dụng càng sớm càng tốt. Với rung thất, khử rung sớm kết hợp hồi sức tim phổi đúng cách là những yếu tố quyết định cơ hội sống còn. Sân vận động, câu lạc bộ và cơ sở huấn luyện cần có kế hoạch cấp cứu rõ ràng, nhân viên biết hồi sức tim phổi, AED dễ tiếp cận và quy trình phối hợp với cấp cứu ngoại viện.
Bài học từ De Miguel không phải là hồi sức vô ích, mà là cấp cứu trên sân mới mở ra cơ hội điều trị tiếp theo. Khôi phục nhịp tim là một cột mốc quan trọng, nhưng tổn thương não, suy tim sau ngừng tuần hoàn và nguyên nhân chưa được xử lý vẫn có thể khiến người bệnh tử vong. Nhận biết sớm, ép tim ngay, khử rung kịp thời và chăm sóc tích cực sau hồi sức là một chuỗi liên tục; thiếu bất kỳ mắt xích nào cũng có thể làm giảm cơ hội sống.
