Trao quyền là cần thiết, nhưng không thể thiếu hàng rào
Điểm khuyến khích lớp 10 là phần điểm cộng vào kết quả tuyển sinh dành cho học sinh đạt thành tích đủ điều kiện theo quy định, nhằm ghi nhận năng lực ngoài bài thi nhưng không thay thế yêu cầu đánh giá công bằng. Dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố giao Sở GD&ĐT xác định đối tượng được cộng điểm theo điều kiện địa phương; dự thảo đang được lấy ý kiến đến hết ngày 1/11. Nếu được thông qua, quy định dự kiến áp dụng từ mùa tuyển sinh năm 2027.
Quyền chủ động có lý do chính đáng: các tỉnh, thành có đặc điểm và mục tiêu giáo dục khác nhau. Nhưng phân quyền không nên đồng nghĩa với việc mỗi nơi tự đặt một triết lý tuyển sinh, khiến giá trị của cùng một thành tích thay đổi theo địa giới. Bộ cần xác lập nguyên tắc chung, còn địa phương chỉ lựa chọn trong một phạm vi rõ ràng. Nếu thiếu giới hạn ấy, chính sách khuyến khích học sinh phát triển thế mạnh có thể biến thành cơ chế thưởng cho những hồ sơ được làm đẹp khéo léo.
Một điểm có thể đổi kết quả đỗ, trượt
Mức cộng dự kiến tối đa là 1 điểm. Hiện kỳ thi tuyển sinh lớp 10 gồm Toán, Ngữ văn và môn thứ ba; điểm khuyến khích từ 0,5 đến 1,5 dành cho học sinh đạt giải tỉnh trong các cuộc thi có quy mô quốc gia. Từ năm 2027, kỳ thi vào lớp 10 công lập dự kiến còn hai môn Văn và Toán, nên điểm cộng có thể trở nên đáng kể hơn trong cuộc cạnh tranh.
Đây không phải khác biệt trên giấy. Ở nơi cạnh tranh vào trường công lập gay gắt như Hà Nội và TP HCM, biên độ 1 điểm có thể tác động trực tiếp đến việc đỗ hay trượt. Vì thế, mở rộng danh mục điểm thưởng mà không tính đến tác động thực tế sẽ khiến một yếu tố phụ lấn át ý nghĩa của bài thi. Chính sách tốt phải động viên năng lực nổi bật, chứ không tạo thêm một cửa cạnh tranh khó đoán cho học sinh và gia đình.
Khi điểm cộng thành mục tiêu, phong trào dễ nở rộ
Các chuyên gia lo tiêu chí thiếu chặt chẽ sẽ kéo theo cuộc đua thành tích: học sinh săn giải, nhà trường tăng cường tham gia phong trào, phụ huynh đầu tư làm đẹp hồ sơ. Khi thành tích được quy đổi thành lợi thế tuyển sinh, các cuộc thi về học sinh giỏi, Olympic, nghệ thuật, STEM hay chứng chỉ ngoại ngữ có thể được đưa vào danh mục, dù mức độ liên quan và cơ hội tiếp cận giữa học sinh không giống nhau.
Rủi ro không chỉ là số lượng cuộc thi tăng. Nhiều cơ hội đòi hỏi năng khiếu, điều kiện thể chất hoặc khoản đầu tư mà không phải gia đình nào cũng có thể đáp ứng; cộng điểm rộng tay vì thế có thể tạo bất bình đẳng thay vì ghi nhận nỗ lực. Một cuộc đua luyện hồ sơ còn đi ngược mục tiêu giảm áp lực và cắt bớt hoạt động thi cử không cần thiết. Điểm cộng chỉ nên khuyến khích giá trị giáo dục thực, không biến mọi hoạt động ngoại khóa thành cuộc săn thành tích.
Minh bạch từ sớm, chỉ ghi nhận thành tích kiểm chứng được
Muốn cộng điểm lớp 10 công bằng, trước hết phải công bố danh mục cuộc thi, điều kiện đạt giải, cách xác minh và mức điểm từ sớm—tốt nhất trước khi học sinh bước vào năm học liên quan—để không đổi luật khi các em đã chuẩn bị. Tiêu chí cần nêu rõ quy mô, chuẩn đánh giá và cơ quan tổ chức; thành tích phải có hồ sơ kiểm chứng, đồng thời học sinh ở các hoàn cảnh khác nhau phải có cơ hội tiếp cận tương đối bình đẳng.
Một hàng rào hợp lý là Bộ xác định khung thành tích đủ điều kiện, còn Sở chỉ chọn trong khung và công bố sớm; mỗi thí sinh chỉ được tính thành tích cao nhất, không cộng dồn. Cách làm này vẫn giữ không gian thích ứng cho địa phương nhưng giảm nguy cơ mỗi nơi tự mở thêm cuộc thi để tạo lợi thế tuyển sinh. Quy chế tuyển sinh chỉ đáng tin khi phụ huynh biết trước tiêu chuẩn và có thể kiểm tra cách áp dụng.
Trao quyền cho địa phương có thể giúp chính sách sát thực tế hơn, nhưng quyền ấy phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Nếu tiêu chí công khai, ổn định và chỉ công nhận thành tích thực chất, điểm khuyến khích mới là sự ghi nhận hợp lý; nếu không, nó sẽ thành một cuộc đua mới bên cạnh kỳ thi. Bộ nên đặt khung chung đủ chặt trước khi các địa phương triển khai.
