Kỳ thi vào lớp 10: từ “cánh cửa duy nhất” đến nhu cầu cải cách
Thi vào lớp 10 là kỳ tuyển sinh trung học chuyển tiếp từ THCS lên THPT, nơi học sinh phải cạnh tranh suất học trong hệ thống công lập hoặc tư lập thông qua thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp, và áp lực học tập đã trở thành nỗi lo thường trực của gia đình ở đô thị đông dân. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, với ba phương thức tuyển sinh lớp 10: xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp cả hai; nếu thi thì chỉ thi Toán và Ngữ văn, thay vì ba môn như hiện nay. Đây không phải là thay đổi kỹ thuật đơn thuần. Nó chạm vào quan niệm đã ăn sâu: phải đỗ vào trường công mới được coi là “thành công”, khiến kỳ thi trở thành trận “đấu trí” căng thẳng hơn cả thi đại học ở một số nơi. Câu hỏi đặt ra là: giảm áp lực có đồng nghĩa chấp nhận hạ tiêu chuẩn, hay có thể thiết kế lại luật chơi để vừa nhẹ gánh, vừa giữ chất lượng?
Phụ huynh: mong bớt áp lực nhưng cần sự ổn định và minh bạch
Không phải ngẫu nhiên phụ huynh là nhóm lên tiếng mạnh mẽ nhất khi nhắc đến cải cách thi vào lớp 10. Nhìn lại thời gian con ôn thi, nhiều người thừa nhận áp lực học tập dồn về cuối cấp THCS khiến cả nhà kiệt sức; giảm số môn thi được xem là giải pháp dễ thấy để giảm áp lực thi cử cho học sinh và phụ huynh. Một phụ huynh ở Đông Anh chia sẻ, gia đình phải vừa cho con học thêm, làm đề, vừa giữ sức khỏe và tinh thần cho con – một bài toán không có lời giải nếu kỳ thi vẫn được xem là “một mất một còn”. Vì vậy, họ không chỉ ủng hộ thi ít môn hơn mà còn yêu cầu phương án tuyển sinh trung học phải được công bố sớm để con có thời gian chuẩn bị và điều chỉnh kế hoạch học tập. Tuy nhiên, phụ huynh không muốn một cuộc thử nghiệm vội vã. Họ lo rằng nếu thiết kế đề thi, cách tính điểm và chỉ tiêu không rõ ràng, việc giảm áp lực trên giấy có thể biến thành căng thẳng tập trung vào hai môn, làm lệch việc học toàn diện và bỏ ngỏ những môn không thi.
Học sinh: ủng hộ thi hai môn nhưng sợ biến Toán, Văn thành “siêu môn”
Nhóm chịu tác động trực tiếp – học sinh – nhìn cải cách dưới góc độ rất thực tế: thời gian ôn thi và mức độ căng thẳng trên lớp. Nhiều em cho rằng thi hai môn Toán và Ngữ văn sẽ giúp giảm áp lực phải ôn quá nhiều môn cùng lúc, cho phép tập trung củng cố kiến thức và dành thời gian khắc phục phần yếu. Một em học sinh lớp 10 chia sẻ rằng sau khi trượt nguyện vọng công lập mong muốn, em nhận ra gánh nặng không chỉ đến từ số môn thi mà từ việc phải chia nhỏ thời gian, liên tục chạy theo đề cương của nhiều môn khác nhau. Tuy vậy, các em cũng nhìn thấy mặt trái: khi hai môn trở thành “cửa ải” duy nhất, điểm số sẽ mang trọng số lớn hơn, khiến áp lực dồn vào Toán và Văn thậm chí còn nặng hơn trước. Nguy cơ rõ ràng là các môn khác bị xem nhẹ, trong khi mục tiêu của cải cách giáo dục lại là học sinh phát triển toàn diện. Nếu không có lộ trình, cơ chế đánh giá bổ trợ và bảo đảm dạy học đều tay, việc thi ít môn sẽ chỉ hoán chuyển áp lực, không phải giảm áp lực học tập thực sự.
Trường tư lập: mắt xích bị bỏ quên trong bài toán giảm áp lực
Áp lực thi vào lớp 10 công lập ở các đô thị lớn trước hết đến từ sự thiếu chỗ học và tâm lý coi trường công là lựa chọn ưu tiên. Đây là điểm các chuyên gia giáo dục cho rằng phải thay đổi nếu muốn giảm áp lực một cách căn cơ. Giáo sư Nguyễn Thị Thanh Mai đề xuất Nhà nước đặt hàng, mua dịch vụ giáo dục hoặc hỗ trợ học phí cho học sinh học tại trường tư để bảo đảm cơ hội tiếp tục học THPT với chi phí hợp lý, thay vì chỉ tập trung vào chỉ tiêu công lập. Đề xuất này được nhiều nhà giáo lâu năm đánh giá là hướng đi phù hợp, với điều kiện trường tư lập phải đáp ứng chuẩn chất lượng và kiểm soát mức thu, nhất là ở nơi thiếu trường công. Một chuyên gia nhấn mạnh: trường nào bảo đảm chất lượng đều xứng đáng để phụ huynh cân nhắc, và hệ thống trường tư cần đặt mục tiêu giáo dục lên trước lợi nhuận. Thực tế, tổng chi phí học tại nhiều trường tư còn cao vì các khoản bán trú, học phẩm, ngoại khóa, đồng phục hay chương trình kỹ năng, dao động từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Nếu chính sách hỗ trợ chỉ bù phần học phí tương đương công lập, rất khó kỳ vọng gia đình thu nhập trung bình chuyển sang trường tư để giảm áp lực thi công lập.
| Khía cạnh | Hệ công lập | Hệ tư lập |
|---|---|---|
| Áp lực thi vào 10 | Cạnh tranh cao, suất học hạn chế ở đô thị | Ít cạnh tranh đầu vào hơn nhưng bị rào cản chi phí |
| Hỗ trợ tài chính | Được miễn học phí từ mầm non đến hết THPT công lập theo chủ trương hiện hành | Được cấp bù mức tương đương học phí công, phần còn lại gia đình chi trả |
| Vai trò trong cải cách | Đáng tiếp tục mở rộng chỉ tiêu nhưng không thể một mình giải quyết áp lực | Có thể là mắt xích bổ sung nếu gắn với kiểm soát chất lượng và cơ chế hỗ trợ phù hợp |
Giảm áp lực mà vẫn công bằng: cần nhiều hơn một quyết định về số môn thi
Các đề xuất hiện nay có một điểm chung: mong muốn giảm áp lực thi vào lớp 10 nhưng không đánh đổi công bằng và chất lượng giáo dục. Phụ huynh nhấn mạnh sự cần thiết của một phương án tuyển sinh được công bố sớm, minh bạch, để con em có thời gian chuẩn bị và hệ thống nhà trường không phải chạy nước rút. Học sinh ủng hộ thi hai môn nhưng yêu cầu rõ ràng về cách tuyển sinh và cách tính kết quả để lên kế hoạch học tập hợp lý. Chuyên gia cảnh báo, nếu chỉ thay đổi số môn thi mà không điều chỉnh cách đánh giá, chuẩn đầu ra và mở rộng cơ hội học tập ở cả trường công và trường tư, áp lực sẽ quay lại dưới dạng khác. Về lâu dài, giải pháp không thể dừng ở một kỳ thi "dễ thở" hơn. Cần đồng thời thay đổi nhận thức xã hội về con đường sau THCS, nâng chất lượng đồng đều giữa các loại hình trường và đổi mới kiểm tra, đánh giá để học sinh không bị treo tương lai vào một kỳ thi duy nhất. Giảm áp lực học tập xứng đáng là mục tiêu của cải cách giáo dục, nhưng thành công sẽ phụ thuộc vào việc chúng ta có dám phân bổ lại cơ hội, chứ không chỉ phân bổ lại đề thi.
