Bỏ môn thi thứ 3 là gì và vì sao gây tranh cãi?
Bỏ môn thi thứ 3 trong kỳ thi lớp 10 là đề xuất chính sách giáo dục chỉ giữ lại hai môn Toán và Ngữ văn trong tuyển sinh công lập, lược bỏ môn Tiếng Anh khỏi cấu trúc bài thi, với mục tiêu được công bố là giảm áp lực học tập, song đồng thời làm dấy lên tranh luận về cuộc đua điểm số và động lực học ngoại ngữ của học sinh.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến các địa phương lớn về dự thảo quy chế tuyển sinh, trong đó kỳ thi lớp 10 chỉ còn 2 môn Toán và Ngữ văn. Làn sóng tranh luận xoay quanh việc bỏ môn thi thứ 3 – chủ yếu là Tiếng Anh – xuất phát từ lo ngại vừa về áp lực thi cử, vừa về chất lượng nguồn nhân lực trong bối cảnh đề án đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học đang triển khai.
Điểm mấu chốt: đây không phải điều chỉnh nhỏ trong kỹ thuật thi, mà là lựa chọn mang tính thông điệp. Khi một môn rời khỏi kỳ thi lớp 10, hệ thống đang gửi tín hiệu mạnh về việc môn nào “đáng” để dồn lực ôn luyện, và môn nào dễ bị xem nhẹ, dù trên giấy tờ, chương trình vẫn khẳng định học tập toàn diện.
Giảm môn thi nhưng tăng cuộc đua điểm số: áp lực đổi hình thức
Lập luận ủng hộ bỏ môn thi thứ 3 nghe có vẻ hợp lý: thi 2 môn thì ôn ít hơn, học sinh bớt áp lực học tập, đặc biệt với những em mới 15 tuổi. Nhưng vấn đề không nằm ở số môn, mà ở cường độ cạnh tranh. Khi chỉ còn Toán và Ngữ văn quyết định kết quả, giá trị của từng điểm số tăng mạnh, biến mỗi câu sai thành rủi ro mất chỗ học đáng kể.
Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh cảnh báo: giảm từ ba xuống hai môn chỉ thay đổi “đường truyền” của áp lực, không làm nó biến mất. Ví dụ 100 học sinh cạnh tranh 60 chỗ, thì dù thi 2 hay 3 môn, vẫn còn 40 em bị loại khỏi trường công lập. Ở Hà Nội, khoảng 127.000 học sinh xét tốt nghiệp THCS nhưng chỉ có 79.000 chỉ tiêu THPT công lập, nên một bộ phận bắt buộc phải rẽ sang lựa chọn khác.
Nếu không chạm vào cấu trúc cung – cầu, bỏ môn thi thứ 3 có nguy cơ đẩy kỳ thi lớp 10 thành cuộc đua khốc liệt hơn ở hai môn còn lại. Học sinh sẽ càng đổ xô học thêm Toán – Văn, luyện đề dày hơn, vì “chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến thứ hạng”. Đây là áp lực điểm số, không phải áp lực kiến thức.
Tiếng Anh: học để hội nhập hay chỉ để ứng thí?
Trong làn sóng tranh luận bỏ môn thi thứ 3, câu hỏi lớn nhất là: học ngoại ngữ để hội nhập hay chỉ để ứng thí? Việc tiếng Anh có thể không còn là môn thi vào lớp 10 khiến nhiều người hoài nghi về sự tương thích giữa mục tiêu đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai và thiết kế kỳ thi chuyển cấp.
Một luồng ý kiến lo rằng tâm lý “thi gì học nấy” sẽ khiến tiếng Anh tụt hạng trong ưu tiên của nhà trường, phụ huynh và học sinh. Khi không xuất hiện trong kỳ thi quan trọng nhất bậc phổ thông, nguy cơ hình thành khoảng trống kiến thức ngoại ngữ ở bậc THPT là có thật. Ngược lại, bên ủng hộ nhấn mạnh sự chênh lệch điều kiện giữa thành thị – nông thôn, gia đình có điều kiện – khó khăn; biến tiếng Anh thành môn thi bắt buộc có thể tạo bất lợi lớn cho học sinh vùng khó, nơi tiếp cận ngoại ngữ rất hạn chế.
Điểm đáng suy ngẫm là: nếu chỉ vì bỏ thi mà học sinh ngừng học tiếng Anh, đó là biểu hiện rõ rệt của lối học ứng thí, học vì bằng cấp, không vì năng lực sử dụng thực tế. Một chính sách thi không thể thay thế việc xây dựng môi trường sử dụng ngoại ngữ sống động, nơi học sinh thấy tiếng Anh là chìa khóa hội nhập đời sống và công việc, chứ không phải tờ giấy chứng nhận.
Học ngoại ngữ phải là động lực tự thân, không phải gánh nặng thi cử
Nếu coi bỏ môn thi thứ 3 là phép thử, thì nó phơi lộ một vấn đề cũ: chúng ta đang gắn động lực học ngoại ngữ quá chặt với kỳ thi lớp 10. Trong khi đó, người học thời đại mới phải coi ngoại ngữ là nhu cầu tự thân, là chìa khóa hội nhập, bởi tri thức là vô hạn và “sự học là không bao giờ cùng”.
Kinh nghiệm của các nước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai cho thấy động lực không đến từ việc bị kiểm tra trắc nghiệm liên tục, mà từ cơ hội ứng dụng trong học tập và công việc hàng ngày. Nếu học sinh hiểu tiếng Anh giúp mình tiếp cận tài liệu, nghề nghiệp, giao tiếp quốc tế, các em sẽ tự giác học, kể cả khi môn này không xuất hiện trong kỳ thi chuyển cấp.
Vấn đề của chính sách giáo dục hiện nay không phải giữ hay bỏ một bài thi, mà là thiếu môi trường ngoại ngữ thực chất. Khi tiết học vẫn nặng ngữ pháp, bài kiểm tra trắc nghiệm điền từ, kỹ năng nghe – nói không được đánh giá đúng, thì dù có thi hay không thi, năng lực sử dụng tiếng Anh của học sinh vẫn bị kìm hãm. Bỏ thi có thể là cơ hội để chuyển trọng tâm sang thực hành, nếu chúng ta dám thay đổi cách dạy – cách học.
Đừng kỳ vọng quá nhiều vào một thay đổi kỹ thuật của kỳ thi
Một cảnh báo quan trọng từ các đại biểu Quốc hội là: không nên đặt kỳ vọng quá lớn vào một thay đổi kỹ thuật của kỳ thi. Bỏ môn thi thứ 3 có thể tối ưu một khâu, nhưng nếu không đồng thời mở rộng cơ hội học tập sau THCS, nâng chất lượng các hướng đi ngoài công lập và thiết kế lại vai trò của kỳ thi, thì áp lực sẽ quay lại dưới những hình thức khác.
Theo định hướng hiện nay, mục tiêu của chính sách giáo dục không phải bảo đảm tất cả học sinh đều vào được trường THPT công lập, mà là mỗi em có một con đường học tập phù hợp, có chất lượng và cơ hội phát triển. Khi giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên và trường ngoài công lập được nâng chất, xã hội nhìn nhận bình đẳng, học sinh sẽ không còn tâm lý “trượt công lập là thất bại”, cuộc đua điểm số ở kỳ thi lớp 10 tự khắc bớt căng.
Kết lại, bỏ môn thi thứ 3 không sai, nhưng là giải pháp nửa vời nếu không đi kèm ba bước: quy hoạch lại năng lực cung ứng giáo dục; nâng chất mọi lộ trình sau THCS; và thiết kế kỳ thi chỉ làm đúng chức năng phân bổ cơ hội khi nhu cầu vượt khả năng tiếp nhận. Khi đó, áp lực học tập mới giảm thực, còn tiếng Anh lớp 10 mới có cơ hội trở thành động lực tự thân, chứ không phải cái bóng của một tờ phiếu điểm.
