Khi mục tiêu cao tốc khu vực va vào thực tế thiếu vốn và vật liệu
Khủng hoảng tiến độ các dự án cao tốc khu vực hiện nay là tình trạng nhiều tuyến đường bộ cao tốc liên vùng được kỳ vọng thúc đẩy kết nối kinh tế – xã hội nhưng lại đồng loạt chậm lại vì thiếu vốn dự án, ách tắc giải ngân và đứt gãy nguồn vật liệu thi công, tạo ra điểm nghẽn mới cho tiến độ xây dựng và làm suy giảm niềm tin vào các chương trình hạ tầng quy mô lớn. Bài toán không còn là có khởi công hay không, mà là khả năng duy trì dòng vốn và vật liệu đủ ổn định để biến kỳ vọng thành những km đường bê tông cụ thể. Điểm chung dễ thấy là trong khi nhu cầu hoàn thiện mạng lưới cao tốc Đông Nam Á ngày càng cấp bách, các chủ đầu tư vẫn phải xoay xở từng đợt vốn và từng m³ vật liệu. Tình trạng này cho thấy tư duy "khởi công trước, tháo gỡ sau" đã đến lúc phải thay bằng kế hoạch tài chính – nguồn cung tích hợp ngay từ đầu.
Quy Nhơn - Pleiku: dự án trọng điểm nhưng hụt 6.000 tỷ đồng vốn Trung ương
Cao tốc Quy Nhơn - Pleiku được thiết kế dài 125km, quy mô 4 làn xe với tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 43.700 tỷ đồng. Đây không chỉ là tuyến giao thông mà còn là trục phát triển cho Tây Nguyên và duyên hải Trung Bộ, nên áp lực tiến độ là rất lớn. Trong 3 dự án thành phần (DATP), DATP 1 dài 22km và DATP 3 dài 35km đều đã khởi công từ ngày 19/12/2025, hiện mới đạt sản lượng lần lượt gần 7% và 6% hợp đồng. Những con số này nói thẳng một thực tế: dự án mới chỉ ở vạch xuất phát. Trong năm 2026, khối lượng thực hiện dự kiến vượt 15.400 tỷ đồng, trong khi vốn ngân sách Trung ương mới bố trí 9.100 tỷ đồng, tạo ra khoảng trống 6.000 tỷ đồng phải xin bổ sung. Đây là minh chứng rõ ràng cho cách lập kế hoạch vốn chưa tương xứng với tham vọng tiến độ. Khi chủ đầu tư phải đề nghị Bộ Xây dựng kiến nghị Bộ Tài chính bổ sung, dự án bị đặt vào thế phụ thuộc vào quyết định ngân sách thay vì một cơ chế vốn chủ động và dự đoán được.
Ninh Bình - Hải Phòng: thiếu vật liệu thi công đe dọa mốc hoàn thành
Trong khi Quy Nhơn - Pleiku vướng thiếu vốn, cao tốc Ninh Bình - Hải Phòng lại cho thấy một điểm nghẽn khác: vật liệu thi công. Đoạn qua Ninh Bình dài 25,3km, tổng giá trị hợp đồng 4.150 tỷ đồng nhưng sau khoảng 14 tháng thi công, giá trị thực hiện mới đạt khoảng 1.879 tỷ đồng, tương đương hơn 45%. Tỷ lệ giải ngân vốn năm 2026 mới khoảng 20,5%, thấp hơn mặt bằng chung cả nước. Tiến độ xây dựng chậm đi song song với tiến độ giải ngân ì ạch – một vòng luẩn quẩn về dòng tiền và khối lượng. Điều đáng lo hơn là cảnh báo nguy cơ thiếu hụt vật liệu xây dựng khi nhiều dự án hạ tầng trọng điểm trong khu vực triển khai đồng thời. Riêng đoạn qua Ninh Bình, nhu cầu cấp phối đá dăm khoảng 66.000 m³ và đá cho bê tông nhựa khoảng 125.000 m³ – các vật liệu thiết yếu cho nền, móng và mặt đường. Nếu nguồn cung không được bảo đảm kịp thời, mốc hoàn thành giai đoạn 2024-2026 rất khó giữ. Đây không còn là chuyện chậm vài tháng, mà là nguy cơ đứt gãy chuỗi tiến độ của cả một tuyến liên vùng.
Chủ đầu tư phải chuyển từ "đợi vốn, đợi đá" sang chủ động chiến lược
Dữ liệu từ hai dự án cho thấy một điều: nếu chủ đầu tư chỉ chờ bổ sung ngân sách và nguồn vật liệu tại chỗ, tiến độ sẽ tiếp tục bị động. Với Ninh Bình - Hải Phòng, Cục Đường bộ đã yêu cầu chủ đầu tư phối hợp với Sở Xây dựng, tư vấn và nhà thầu để rà soát, bổ sung nguồn cung; nếu vật liệu trên địa bàn không đủ thì phải chủ động khảo sát, đánh giá và bổ sung nguồn từ các tỉnh lân cận. Đây là lời nhắc rằng quản trị dự án cao tốc Đông Nam Á phải coi vật liệu thi công là một chuỗi cung ứng xuyên tỉnh, không phải câu chuyện của riêng một địa phương. Tương tự, câu chuyện thiếu vốn ở Quy Nhơn - Pleiku đặt ra yêu cầu lập kế hoạch tài chính đa tầng: dự phòng phần vốn hụt, gắn tiến độ giải ngân với tiến độ thi công, và minh bạch nhu cầu vốn theo từng năm thay vì chờ đến khi khoảng trống 6.000 tỷ đồng lộ rõ mới đi xin bổ sung. Khi chủ đầu tư còn bị cuốn vào xử lý thủ tục thanh toán nội bộ, yêu cầu cải tiến quy trình, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ để giữ dòng tiền thông suốt không phải lời khuyên kỹ thuật, mà là điều kiện để dự án sống sót.
Kết luận: muốn về đích đúng hẹn, phải quản trị rủi ro ngay từ thiết kế dự án
Nhìn từ Quy Nhơn - Pleiku và Ninh Bình - Hải Phòng, tiến độ xây dựng cao tốc khu vực đang bị kéo lùi bởi những rủi ro đã có thể lường trước: thiếu vốn dự án, vật liệu thi công không ổn định, giải ngân chậm và quy trình nội bộ rườm rà. Hệ quả không chỉ là dời mốc hoàn thành 2026 hay 2029, mà còn là chi phí cơ hội mất đi khi kết nối liên vùng bị trì hoãn, doanh nghiệp và người dân tiếp tục gánh chi phí logistics cao hơn. Sự khẳng định nguyên tắc "không đánh đổi chất lượng lấy tiến độ" cho thấy cơ quan quản lý hiểu rằng việc vội vã để kịp tiến độ không thể là câu trả lời. Giải pháp phải nằm ở quản trị: tích hợp kế hoạch vốn và kế hoạch vật liệu ngay từ thiết kế dự án, xem chuỗi cung ứng đá, cát, bê tông như một hạng mục chiến lược, và bắt buộc chủ đầu tư chủ động thay vì chờ chỉ đạo. Khi các tuyến cao tốc Đông Nam Á được lập kế hoạch với tầm nhìn như vậy, khủng hoảng tiến độ hôm nay có thể trở thành kinh nghiệm, không phải định mệnh.
