Chuẩn hóa để hình thành nhóm nghiên cứu có năng lực
Nhóm nghiên cứu mạnh là tập hợp các nhà khoa học được tổ chức quanh một định hướng nghiên cứu chung, có kết quả đầu ra và năng lực triển khai đủ nổi bật để giải quyết vấn đề khoa học, thực tiễn. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo thông tư quy định việc công nhận nhóm nghiên cứu tiềm năng và nhóm nghiên cứu mạnh trong cơ sở giáo dục đại học. Đề xuất nhằm cụ thể hóa Điều 6 Nghị định số 125/2026/NĐ-CP ngày 6/4/2026.
Đây là bước đi cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách các trường vận dụng khung chung. Dự thảo trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học cụ thể hóa quy định nội bộ, xác định hướng nghiên cứu phù hợp chiến lược và tổ chức đánh giá, đồng thời phải giải trình quyết định công nhận. Mục tiêu không nên là lập thêm danh sách nhóm mang danh hiệu; chuẩn hóa chỉ có ý nghĩa nếu giúp tập hợp nhân lực, nguồn lực và đối tác quanh những chương trình nghiên cứu có đầu ra rõ ràng.
Ngưỡng điểm phân biệt nhóm tiềm năng và nhóm mạnh
Theo dự thảo, việc công nhận căn cứ vào tổ chức, định hướng và kết quả hoạt động trong 5 năm gần nhất. Với nhóm nghiên cứu tiềm năng, khối khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ phải đạt ít nhất 35 điểm quy đổi, bình quân 7 điểm; khối khoa học xã hội và nhân văn cần 25 điểm, bình quân 5 điểm.
Ngưỡng dành cho nhóm nghiên cứu mạnh cao hơn rõ rệt: khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ phải đạt tối thiểu 150 điểm, bình quân 15 điểm; khoa học xã hội và nhân văn cần 100 điểm, bình quân 10 điểm trong cùng kỳ đánh giá. Ít nhất 50% thành viên phải là giảng viên hoặc nghiên cứu viên cơ hữu tại cơ sở chủ trì. Các mức khác nhau thừa nhận đặc thù lĩnh vực, thay vì áp một thước đo duy nhất. Tuy vậy, điểm số nên là điều kiện sàng lọc, không phải mục tiêu tự thân: nếu chỉ chạy theo ngưỡng, nhóm dễ ưu tiên sản phẩm dễ đếm hơn những câu hỏi khó nhưng có giá trị.
Điểm bài báo: chất lượng được đặt cao hơn số lượng
Khung quy đổi tạo chênh lệch lớn giữa các mức công bố: bài báo thuộc nhóm 0,1% xuất sắc thế giới được tính 20 điểm, trong khi bài Q4 được tính 1 điểm; bài Q1 nhận 5 điểm. Cách tính này khiến một công bố hàng đầu có thể đóng góp nhiều hơn đáng kể vào tổng điểm, giúp nhóm có ít bài nhưng đăng ở tạp chí chất lượng cao vẫn có cơ hội đạt chuẩn.
Tuy nhiên, điểm bài báo không thể thay thế đánh giá tác động. Dự thảo còn tính đến sở hữu trí tuệ, phát triển và chuyển giao công nghệ, thương mại hóa, nhiệm vụ khoa học cùng các sản phẩm ứng dụng, sáng tạo. Cơ quan soạn thảo nhấn mạnh việc xem xét chất lượng, giá trị, tác động và mức phù hợp với định hướng, thay vì chỉ đếm sản phẩm. Đây là lựa chọn đúng: bảng điểm chỉ đáng tin khi phản ánh đóng góp thật, không biến thứ hạng tạp chí thành đại diện duy nhất cho năng lực nghiên cứu.
Chuẩn chung cần đi cùng đánh giá có trách nhiệm
Một tiêu chí nghiên cứu thống nhất có thể giúp các trường minh bạch hơn khi công nhận nhóm, đồng thời tạo cơ sở để huy động nhà khoa học giải quyết bài toán lớn, phát triển sở hữu trí tuệ và thúc đẩy chuyển giao kết quả. Yêu cầu về thành viên cơ hữu giữ vai trò nòng cốt cho trường chủ trì, còn việc mở rộng hợp tác với nhà khoa học, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp có thể kết nối thêm nguồn lực trong nước, quốc tế.
Điểm số vì thế nên là cánh cửa vào hệ thống hỗ trợ và giám sát, chứ không phải bảng xếp hạng cuối cùng. Trường cần đánh giá cả khả năng thực hiện cam kết, mức phù hợp với ưu tiên nghiên cứu và giá trị ứng dụng; nếu không, ngưỡng 150 hay 100 điểm có nguy cơ khuyến khích tối ưu hồ sơ hơn là xây dựng năng lực dài hạn. Dự thảo hiện được đưa ra lấy ý kiến cơ quan, tổ chức và cá nhân. Kết luận đáng chờ đợi là một bộ chuẩn vừa đủ nghiêm để phân biệt năng lực, vừa đủ linh hoạt để các lĩnh vực tạo ra giá trị theo cách riêng.
