Tuyến xương sống mới trên hành lang Đông – Tây Việt Nam
Tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh là một dự án đường sắt khổ tiêu chuẩn, điện khí hóa, được quy hoạch như trục xương sống mới trên hành lang Đông – Tây Việt Nam, nối biên giới phía Bắc với hệ thống cảng biển nước sâu vùng Đông Bắc nhằm tăng năng lực vận tải hàng hóa, hành khách và kết nối quốc tế.
Điểm mấu chốt của tuyến đường sắt Lào Cai Hải Phòng là sự kết hợp giữa việc giữ lại tuyến khổ 1.000 mm hiện hữu và mở thêm trục mới khổ 1.435 mm, sau hơn một năm xây dựng quy hoạch và lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương liên quan, Cục Đường sắt Việt Nam đã trình Bộ Xây dựng phê duyệt quy hoạch tuyến này. Tuyến mới được xác định là một trong hai trục xương sống quan trọng nhất của mạng lưới đường sắt phía Bắc. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng giao thông, mà là công cụ tái cấu trúc không gian phát triển, khi hành lang Đông Tây Việt Nam được củng cố bằng một kết cấu hạ tầng vận tải khối lượng lớn, ổn định và ít rủi ro hơn đường bộ.
Tối ưu phân bổ nguồn lực trên trục Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng
Quy hoạch tuyến đường sắt mới có tổng chiều dài khoảng 425,4 km, trong đó tuyến chính dài khoảng 363 km, đi qua Lào Cai, Phú Thọ, Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Phòng. Tổng nhu cầu sử dụng đất khoảng 2.475 ha cho toàn tuyến, chưa tính 95 ha của đoạn Hải Phòng – Quảng Ninh. "Nhu cầu vốn đầu tư theo Quy hoạch tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng đến năm 2050 được xác định khoảng 434.009 tỷ đồng".
Điểm đáng chú ý là gần 2/3 nguồn lực dự kiến tập trung trước năm 2030, với khoảng 289.339 tỷ đồng trong giai đoạn này và 144.670 tỷ đồng cho giai đoạn 2031–2050. Việc dồn vốn vào giai đoạn đầu cho thấy một lựa chọn chiến lược: ưu tiên nhanh chóng hoàn thiện trục đường sắt xương sống, tạo nền tảng cho các trục kinh tế còn lại. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong đầu tư, song song với việc thu hút vốn ODA và vốn vay ưu đãi quốc tế cho những công trình có tính lan tỏa. Đây là cách phân bổ nguồn lực có chủ đích, nhằm bảo đảm đường sắt được đặt đúng vị trí trong cấu trúc đầu tư hạ tầng giao thông.
Kết nối cảng biển, hạ tầng lớn và lực hút FDI cho vùng Đông Bắc
Hành lang Đông Tây Việt Nam không thể mạnh nếu thiếu một trục vận tải khối lượng lớn nối nội địa với biển. Trong bối cảnh cảng cửa ngõ quốc tế Lạch Huyện và cụm cảng Hải Phòng – Quảng Ninh tiếp tục được mở rộng, quy hoạch tập trung nâng cấp tuyến khổ 1.000 mm để phục vụ các luồng hàng truyền thống như quặng apatit, phân lân, khoáng sản, đồng thời bổ sung tuyến khổ 1.435 mm nhằm tăng năng lực kết nối với cảng biển và đường sắt liên vận quốc tế.
Trên phạm vi vùng Đông Bắc, đoạn Hải Phòng – Quảng Ninh đã được nghiên cứu dài khoảng 50 km, trong đó 39 km xây dựng mới và 11 km nâng cấp tuyến hiện hữu, nối ga Nam Hải Phòng với ga Cái Lân. Riêng đoạn này, nhu cầu vốn đến năm 2050 khoảng 65.064 tỷ đồng. Dù phần nghiên cứu riêng lẻ cho đoạn Hải Phòng – Quảng Ninh được đề xuất dừng, kết quả sẽ được tích hợp vào quy hoạch tuyến Hải Phòng – Hạ Long – Móng Cái để tránh chồng chéo. Khi hoàn chỉnh, hạ tầng giao thông Quảng Ninh sẽ không chỉ là đường cao tốc và cảng biển, mà còn có thêm trục đường sắt hiện đại, tăng sức cạnh tranh của các khu kinh tế, khu công nghiệp và qua đó tăng lực hút FDI.
Kết nối vùng Đông Bắc và mạng lưới logistics quốc gia
Về cấu hình kỹ thuật, tuyến mới được xây dựng theo quy mô đường đôi, điện khí hóa, vận tốc thiết kế 160 km/giờ; đoạn Lạc Đạo – Nam Hải Phòng dự trữ khả năng nâng lên 200 km/giờ, còn đoạn qua khu đầu mối Hà Nội là 120 km/giờ. Việc lựa chọn khổ 1.435 mm giúp tuyến đường sắt Lào Cai Hải Phòng kết nối tốt hơn với các mạng lưới quốc tế, trong đó có tuyến Côn Minh – Hà Khẩu Bắc, qua điểm nối ray mới cách điểm nối hiện hữu khoảng 3 km về phía thượng lưu sông Nậm Thi.
Trong mạng lưới quốc gia, tuyến kết nối với đường sắt vành đai phía Tây Hà Nội tại ga Thạch Lỗi, tuyến Đông Anh – Quán Triều tại ga Đông Anh mới, tuyến Hà Nội – Đồng Đăng tại ga Yên Thường, và đường sắt vành đai phía Đông Hà Nội tại ga Kim Sơn, ga Lạc Đạo. Đồng thời, ga Nam Hải Phòng là điểm kết nối với tuyến Hải Phòng – Hạ Long – Móng Cái, tạo nên chuỗi kết nối vùng Đông Bắc liên tục. Đường sắt hiện đại ở đây không chỉ là tuyến hàng hóa, mà còn là nền tảng để phát triển logistics đa phương thức, kết nối cảng biển, cảng cạn, khu kinh tế, khu công nghiệp và hệ thống vận tải công cộng vùng.
Lộ trình triển khai và yêu cầu phối hợp chính sách
Việc chuẩn bị đầu tư tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng đang được đẩy nhanh song song với quá trình lập quy hoạch. Nhu cầu vốn khổng lồ đòi hỏi một lộ trình rõ ràng: nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong đầu tư và bảo trì, trong khi tiếp tục thu hút ODA, vốn vay ưu đãi cho các công trình có tính lan tỏa. Cách tiếp cận này giúp giảm rủi ro tài chính, đồng thời giữ được định hướng chiến lược cho hành lang Đông Tây Việt Nam.
Sau khi quy hoạch được phê duyệt, các địa phương dọc tuyến sẽ phải rà soát, điều chỉnh các quy hoạch liên quan, quản lý chặt quỹ đất dành cho đường sắt và chủ động huy động nguồn lực cho các tuyến kết nối đến đường sắt đô thị, cảng biển, cảng cạn, khu kinh tế, khu công nghiệp và đầu mối logistics. Nếu làm tốt, tuyến đường sắt này sẽ không chỉ là một dự án giao thông, mà trở thành trục tổ chức lại phát triển vùng Đông Bắc, tạo không gian mới cho công nghiệp, logistics và đô thị gắn với giao thông công cộng. Câu hỏi không còn là “có cần hay không”, mà là “triển khai nhanh đến mức nào để không bỏ lỡ cơ hội FDI và tái cấu trúc không gian kinh tế”.
