Hiệp định thương mại đối ứng Việt – Mỹ: bước ngoặt hay ràng buộc mới?
Hiệp định thương mại Việt Mỹ theo mô hình thương mại đối ứng công bằng là thỏa thuận song phương nhằm điều chỉnh mức thuế và các ràng buộc phi thuế quan để cân bằng cán cân thương mại, đảm bảo hàng hóa thực chất sản xuất tại mỗi bên, đồng thời tạo khuôn khổ ổn định và lâu dài cho quan hệ kinh tế Việt Nam Mỹ trong bối cảnh sức ép điều tra và ưu tiên tăng trưởng của cả hai nền kinh tế. Cuộc gặp sáng 21.9 (giờ New York) giữa Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và USTR Jamieson Greer diễn ra đúng lúc các cuộc đàm phán đã "tiến rất gần" kết quả cuối cùng của hiệp định thương mại đối ứng, công bằng và cân bằng giữa hai nước. Không phải là một thỏa thuận mang tính nghi thức, hiệp định này sẽ là công cụ chính trị – kinh tế mới, vừa mở cửa hợp tác, vừa siết lại các chuẩn mực mà doanh nghiệp Việt phải đáp ứng nếu muốn giữ vị trí trong chuỗi cung ứng hướng sang Mỹ.
Từ thặng dư thương mại lớn đến nhu cầu tái cân bằng quan hệ kinh tế
Điểm xuất phát của câu chuyện hiệp định là thặng dư thương mại song phương lớn mà Việt Nam đang có với Mỹ, khiến Washington dùng đây như một lợi thế để gây sức ép thu hẹp mất cân bằng. Việt Nam lại đặt mục tiêu tăng trưởng 10% làm trọng tâm, nghĩa là càng phụ thuộc vào xuất khẩu và dòng vốn quốc tế. Trong bối cảnh đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư là một trong những trụ cột quan trọng nhất của quan hệ hai nước, mang lại lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp và người dân. Sự chủ động “tăng mua hàng hóa từ phía Mỹ nhằm thúc đẩy quan hệ thương mại theo hướng cân bằng hơn” không chỉ là động thái ngoại giao mềm mỏng, mà là lựa chọn chiến lược để đổi một phần thặng dư lấy sự ổn định lâu dài cho thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.
Cam kết mua hàng công nghệ cao và lời bác bỏ trung chuyển hàng Trung Quốc
Để trả lời sức ép từ phía Mỹ, Việt Nam chọn cách đi thẳng vào những mối quan tâm lớn nhất: cán cân thương mại và vấn đề trung chuyển hàng hóa. Trong phỏng vấn quốc tế đầu tiên trên cương vị Tổng Bí thư kiêm Chủ tịch nước, ông Tô Lâm cho biết Việt Nam "rất gần" với thỏa thuận thương mại và cam kết mua thêm các mặt hàng công nghệ cao như máy bay, điện hạt nhân và hạ tầng đường bộ, đường sắt từ Mỹ nhằm thu hẹp thâm hụt thương mại. Ở chiều ngược lại, ông khẳng định: "Chúng tôi không chấp nhận việc trung chuyển hàng hóa"; thương mại phải dựa trên các sản phẩm thực sự được sản xuất tại Việt Nam, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và không phụ thuộc vào việc đóng gói lại hàng Trung Quốc. Đây là thông điệp rõ ràng gửi tới Mỹ trong bối cảnh nước này tiến hành ba cuộc điều tra theo Điều 301, áp mức thuế 12,5% và tăng kiểm tra đột xuất tại các nhà máy có liên hệ với Trung Quốc ở Việt Nam.
Khuôn khổ ổn định cho doanh nghiệp: cơ hội đi cùng chuẩn mực mới
Điểm đáng chú ý nhất của hiệp định thương mại đối ứng công bằng là kỳ vọng tạo ra một khuôn khổ ổn định, lâu dài cho quan hệ kinh tế, thương mại và đầu tư giữa hai nước. USTR Jamieson Greer khẳng định, khi được ký kết và thực thi, hiệp định sẽ mở ra những cơ hội hợp tác mới – từ năng lượng, hàng không tới tài chính và công nghệ – cho doanh nghiệp hai bên. Theo một báo cáo, hãng hàng không Vietjet dự kiến công bố thuê tới 22 máy bay từ 4 công ty cho thuê, phần nào phản ánh dòng đơn hàng mới gắn với cam kết tăng mua hàng công nghệ cao từ Mỹ. Tuy nhiên, cơ hội đó không miễn phí: Việt Nam đã phải ban hành luật cấm hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức, siết quy trình hải quan và trấn áp vi phạm bản quyền trực tuyến để đáp ứng các yêu cầu về xuất xứ, lao động và sở hữu trí tuệ mà phía Mỹ đặt ra.
Thách thức cải cách và phép thử bản lĩnh chiến lược
Nếu được ký trong thời gian tới, hiệp định thương mại Việt Mỹ sẽ vừa là bệ đỡ, vừa là phép thử cho năng lực cải cách của Việt Nam. Về phía Hà Nội, việc yêu cầu Mỹ có cách tiếp cận tổng thể với các vấn đề thương mại còn tồn tại – bao gồm cả điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại 1974 – cho thấy Việt Nam không muốn một thỏa thuận mang tính đối phó mà cần một cơ chế xử lý tranh chấp dài hạn. Song song, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vẫn nhấn mạnh mục tiêu phát triển quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện "ổn định, thực chất, hiệu quả và bền vững" với Mỹ, đặt kinh tế – thương mại làm động lực then chốt. Doanh nghiệp Việt, nếu nhìn xa hơn vài đơn hàng trước mắt, sẽ thấy hiệp định này buộc họ nâng cấp năng lực tuân thủ, minh bạch chuỗi cung ứng và đầu tư vào công nghệ, nhưng đổi lại là một thị trường rộng lớn với rủi ro chính sách được dự đoán tốt hơn. Đó là sự đánh đổi xứng đáng nếu Việt Nam muốn giữ đà tăng trưởng nhanh của mình trong một thế giới ngày càng coi trọng tiêu chuẩn hơn số lượng.
