Đột quỵ là tình trạng cấp cứu, không thể chờ đợi
Đột quỵ là tình trạng tổn thương não xảy ra khi mạch máu bị tắc nghẽn hoặc vỡ, khiến máu và oxy không đến được các tế bào não; người bệnh cần được đánh giá và điều trị khẩn cấp. Chậm trễ có thể làm tăng nguy cơ tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề, vì vậy gọi cấp cứu 115 phải là phản ứng đầu tiên, không phải phương án sau khi chờ xem triệu chứng có tự hết hay không. Dữ liệu được công bố tại Việt Nam nêu khoảng 200.000 ca mắc mới và 167.000 trường hợp tử vong mỗi năm; một nguồn thông tin khác ghi nhận khoảng 222.000 ca đột quỵ mỗi năm. Các số liệu khác nhau, nhưng cùng nhấn mạnh quy mô đáng lo ngại của bệnh. Đáng chú ý, chỉ khoảng 23,2% người bệnh đến cơ sở y tế trong 4,5 giờ đầu kể từ khi triệu chứng khởi phát.
Nhận diện dấu hiệu và gọi cấp cứu ngay
Hãy nhớ quy tắc FAST: mặt méo hoặc lệch khi cười; một bên tay hay chân yếu, tê hoặc không thể giơ đều; lời nói đột nhiên khó nghe, nói ngọng, khó diễn đạt hoặc không hiểu người khác. Đây là những dấu hiệu đột quỵ cần hành động ngay, kể cả khi chỉ xuất hiện một biểu hiện. Thay đổi thị lực, chóng mặt đột ngột, mất thăng bằng và đau đầu dữ dội bất thường cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo. Gọi cấp cứu 115 ngay khi phát hiện, thay vì chờ triệu chứng giảm hoặc chờ xuất hiện đủ dấu hiệu. Các biểu hiện thoáng qua vẫn cần được kiểm tra khẩn cấp, bởi triệu chứng tự biến mất không đồng nghĩa nguy cơ đã qua. Người thân cao tuổi và người mắc bệnh huyết áp là những người mà gia đình nên đặc biệt chuẩn bị sẵn kiến thức nhận diện và ứng phó.
- Mặt: méo, lệch hoặc mất cân đối.
- Tay chân: yếu, tê hoặc liệt một bên.
- Ngôn ngữ: nói khó, nói ngọng hoặc khó hiểu lời người khác.
- Thời gian: gọi 115 ngay khi có dấu hiệu, không chờ triệu chứng tự hết.
Trong lúc chờ cấp cứu: làm đúng, tránh mất thời gian
Sau khi gọi 115, ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường; thông tin này giúp nhân viên y tế đánh giá hướng điều trị. Theo dõi nhịp thở và bảo đảm người bệnh an toàn trong lúc chờ hỗ trợ. Không tự cho ăn uống, không tự dùng thuốc hạ huyết áp hay thuốc khác, và tuyệt đối tránh cạo gió, chích máu đầu ngón tay hoặc các mẹo truyền miệng. Những cách làm này không xử lý nguyên nhân đột quỵ, lại có thể làm chậm chẩn đoán và cấp cứu. Đưa người bệnh đến cơ sở y tế phù hợp để được đánh giá kịp thời; nếu nơi tiếp nhận chưa đủ năng lực điều trị, việc chuyển đến cơ sở có khả năng can thiệp cần được tổ chức nhanh chóng, hạn chế thời gian chờ và thủ tục không cần thiết.
Thời gian vàng đột quỵ không phải lời khuyên chung chung: hiệu quả can thiệp phụ thuộc vào thời điểm người bệnh tiếp cận dịch vụ y tế. Quy trình chuyên môn được nêu trong tham luận hướng tới chụp CT sọ não trong vòng 25 phút sau khi đến viện và điều trị tiêu sợi huyết trong mốc 60 phút với trường hợp đủ điều kiện.
Kết luận: đừng để sự chần chừ quyết định hậu quả
Cấp cứu đột quỵ bắt đầu từ một quyết định đơn giản nhưng có thể làm thay đổi kết cục: nhận ra dấu hiệu, gọi 115 và ghi lại thời điểm khởi phát. Đừng để người bệnh nằm chờ, tự xử trí tại nhà hoặc trì hoãn vì triệu chứng có vẻ nhẹ hay đã giảm. Tỷ lệ chỉ 23,2% đến viện trong 4,5 giờ đầu là lời nhắc rõ ràng rằng nhiều người vẫn bỏ lỡ cơ hội tiếp cận điều trị đúng lúc. Sau cấp cứu, kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu, tuân thủ điều trị, không hút thuốc và duy trì vận động phù hợp giúp giảm nguy cơ; người từng đột quỵ cũng cần được chăm sóc tiếp tục sau giai đoạn nguy kịch. Khi nghi ngờ, hãy gọi cấp cứu trước: chờ đợi không làm tình hình an toàn hơn.
