Khoảng trống chẩn đoán khiến nhiều người mất cơ hội can thiệp
Đái tháo đường là bệnh có thể tiến triển trong thời gian dài mà không gây dấu hiệu rõ rệt, khiến người mắc vẫn sinh hoạt bình thường nhưng không biết đường huyết của mình đang bất thường. Tại Việt Nam, khoảng 60% người mắc chưa được chẩn đoán, trong khi hơn một nửa người trưởng thành chưa từng xét nghiệm đường huyết. Đây không chỉ là khoảng trống trong nhận biết bệnh: nó khiến nhiều người bỏ lỡ thời điểm có thể bắt đầu theo dõi và chăm sóc sức khỏe trước khi tổn thương xuất hiện. Chờ đến khi cơ thể phát tín hiệu rõ ràng là lựa chọn rủi ro, bởi giai đoạn đầu có thể không đủ triệu chứng để thúc đẩy một cuộc khám. Vì vậy, sàng lọc đái tháo đường cần trở thành bước chủ động, nhất là với người có yếu tố nguy cơ, thay vì chỉ là việc làm sau khi đã thấy bất thường.
Thực tế ở bệnh viện cho thấy hậu quả của việc phát hiện muộn không phải chuyện xa vời: nhiều bệnh nhân được chuyển tuyến khi đã có tổn thương tim mạch, thận, mắt hoặc loét bàn chân. Khi đó, việc điều trị thường kéo dài hơn và sức khỏe, chất lượng cuộc sống đều bị ảnh hưởng. Sàng lọc không thay thế chẩn đoán của nhân viên y tế, nhưng có thể mở cánh cửa để người có nguy cơ được đánh giá đúng lúc.
Biến chứng tiểu đường có thể xuất hiện trước khi người bệnh nhận ra
Con số đáng lo không dừng ở tỷ lệ chưa được phát hiện: hơn 55% bệnh nhân đái tháo đường đã có biến chứng. Trong đó, 34% có biến chứng tim mạch; 39,5% gặp biến chứng ở mắt và thần kinh; 24% có biến chứng thận. Các nhóm tỷ lệ này cho thấy biến chứng tiểu đường có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, chứ không chỉ là vấn đề của chỉ số đường huyết. Tổn thương có thể dẫn đến suy giảm thị lực, suy thận hoặc loét bàn chân, làm việc điều trị và phục hồi khó khăn hơn. Điều đáng lưu tâm là bệnh có thể âm thầm tiến triển trong lúc người mắc vẫn làm việc, đi lại và sinh hoạt như thường ngày. Không thấy đau hay mệt rõ rệt không đủ để kết luận rằng không có nguy cơ.
Những số liệu này không nên khiến người đọc hoang mang, mà cần thúc đẩy một hành động cụ thể: đừng đợi biến chứng mới đi kiểm tra. Phát hiện tiểu đường sớm giúp người bệnh được đánh giá và điều trị kịp thời, đồng thời góp phần phòng ngừa hoặc làm chậm sự xuất hiện của tổn thương. Đây là lý do sàng lọc có ý nghĩa ngay cả khi một người chưa cảm thấy mình bị bệnh.
Sàng lọc chỉ có ích khi nối tiếp bằng tư vấn và chăm sóc
Một kết quả sàng lọc đáng nghi không phải là chẩn đoán cuối cùng, nhưng cũng không nên bị bỏ qua. Người có dấu hiệu nghi ngờ sau sàng lọc cần được tư vấn và kết nối với cơ sở khám, chữa bệnh để được chẩn đoán, điều trị kịp thời, rồi tiếp tục theo dõi và quản lý sức khỏe. Nếu chỉ tổ chức đo kiểm mà thiếu bước hướng dẫn tiếp theo, người dân có thể rời điểm khám mà không biết nên làm gì. Vì thế, hệ thống y tế cơ sở và cơ sở khám chữa bệnh cần giúp người dân đi tiếp từ nhận diện nguy cơ đến đánh giá chuyên môn, thay vì để họ tự xoay xở.
Người có thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh nên chủ động hỏi nhân viên y tế về kiểm tra đường huyết định kỳ. Nếu đã được chẩn đoán, cần tuân thủ hướng dẫn điều trị và tái khám theo lịch. Ăn uống cân đối, tăng vận động và kiểm soát cân nặng cũng là những việc có thể bắt đầu trong đời sống hằng ngày, nhưng không thay thế việc khám và theo dõi khi có nguy cơ hoặc bệnh.
Hành động sớm đáng tin cậy hơn chờ triệu chứng
Tỷ lệ đái tháo đường chưa chẩn đoán cao cùng gánh nặng biến chứng cho thấy phát hiện muộn không phải lựa chọn an toàn. Sàng lọc cộng đồng có thể giúp nhận diện người cần được đánh giá, nhưng giá trị của nó phụ thuộc vào việc người dân được tư vấn và chuyển đến nơi khám chữa bệnh khi kết quả gợi ý nguy cơ. Với mỗi cá nhân, bước hợp lý không phải tự kết luận dựa trên cảm giác khỏe mạnh, mà là kiểm tra theo tư vấn chuyên môn, đặc biệt khi có yếu tố nguy cơ.
Đái tháo đường có thể âm thầm, nhưng hành động phòng ngừa không cần phải chờ bệnh lên tiếng. Chủ động sàng lọc, xác nhận tình trạng tại cơ sở y tế và duy trì theo dõi sau chẩn đoán là con đường thiết thực để giảm nguy cơ biến chứng và tránh bỏ lỡ cơ hội chăm sóc sớm.
