Canh tác biển quy mô lớn: bước ngoặt chiến lược của kinh tế biển Việt Nam
Canh tác biển quy mô lớn là mô hình tổ chức nuôi trồng thủy sản công nghiệp trên không gian biển rộng, đặc biệt ở vùng xa bờ, sử dụng công nghệ hiện đại, hạ tầng đồng bộ và gắn với các chuỗi giá trị chế biến, dịch vụ, du lịch nhằm tạo ra sản lượng lớn, giá trị gia tăng cao và bảo đảm phát triển bền vững môi trường đại dương. Đại dương đang dần trở thành không gian sản xuất mới của kinh tế, và nếu Việt Nam vẫn quanh quẩn với nuôi ven bờ nhỏ lẻ, chúng ta sẽ tự bỏ lỡ “cánh đồng cuối cùng” của tăng trưởng xanh.
Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã đặt mục tiêu phát huy lợi thế biển, đưa kinh tế biển trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế. Đây không phải khẩu hiệu chung chung mà là lời nhắc rằng tư duy phát triển phải chuyển từ khai thác sang nuôi dưỡng. Nuôi biển được xác định là trụ cột mới, với mục tiêu giá trị sản xuất tăng bình quân khoảng 8% mỗi năm và chiếm 15% giá trị toàn ngành thủy sản. Nếu không tổ chức lại sản xuất ngoài khơi, những con số này rất khó trở thành hiện thực.
Tiềm năng “cánh đồng cuối cùng” ngoài khơi và cú nhảy của ngành nuôi trồng thủy sản
Với hơn 3.260 km bờ biển, trên 1 triệu km² vùng đặc quyền kinh tế và hơn 4.000 đảo, Việt Nam có điều kiện thuận lợi để phát triển nuôi biển quy mô lớn. Theo tính toán quốc tế, nếu sử dụng tối thiểu 0,1% diện tích vùng đặc quyền kinh tế cho nuôi cá biển, năng suất có thể đạt 9.000–12.000 tấn/km²/năm. Nghĩa là chỉ một phần rất nhỏ diện tích biển cũng đủ tạo sản lượng hàng triệu tấn, mở ra không gian tăng trưởng mới cho nuôi trồng thủy sản.
Thế nhưng phần lớn nuôi biển hiện vẫn chen chúc ở ven bờ, quy mô nhỏ, lồng bè gỗ, tre và chuỗi giá trị đứt đoạn. Điều này tạo áp lực môi trường, dịch bệnh và xung đột không gian với du lịch, cảng biển và các ngành khác. Nói thẳng: nếu tiếp tục kiểu nuôi manh mún, nghề biển không thể “lớn” được. Cú nhảy thật sự phải là chuyển từ nuôi ven bờ sang canh tác biển quy mô lớn, nơi công nghệ, quản trị chuỗi và bảo vệ hệ sinh thái được đặt ngang hàng với sản lượng.
Quảng Ngãi và các địa phương ven biển: thử thách biến nghị quyết thành sản lượng
Những tham vọng về kinh tế biển chỉ có ý nghĩa khi được cụ thể hóa ở từng tỉnh ven biển. Quảng Ngãi là ví dụ rõ nét khi sở hữu hơn 130 km bờ biển, hệ thống cảng biển, Khu kinh tế Dung Quất và đặc khu Lý Sơn – một tổ hợp điều kiện hiếm có cho công nghiệp, logistics, du lịch và nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, tỉnh thừa nhận kết quả phát triển chưa tương xứng tiềm năng, hạ tầng ven biển thiếu đồng bộ, du lịch biển chưa tạo đột phá và ô nhiễm vùng ven bờ vẫn diễn ra.
Nghị quyết 12-TU/NQ đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa kinh tế biển phát triển nhanh, bền vững, trở thành động lực quan trọng của tỉnh. Quảng Ngãi kỳ vọng khu vực có biển sẽ đóng góp trên 65% tổng giá trị sản phẩm toàn tỉnh, GRDP tăng bình quân từ 10%/năm trở lên và sản lượng khai thác, nuôi trồng thủy sản gần 268.000 tấn, đồng thời bảo đảm 100% sản lượng được kiểm soát khai thác hợp pháp. Đây là mục tiêu cao, nhưng sẽ khó đạt nếu không gắn chặt chiến lược nuôi trồng thủy sản với canh tác biển quy mô lớn ngoài khơi.
Hạ tầng cảng, công nghệ và môi trường: những nút thắt phải tháo
Để canh tác biển quy mô lớn, Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào lồng bè gỗ, tre ven bờ. Các hệ thống HDPE có tuổi thọ cao, chịu sóng gió tốt hơn, mới phù hợp cho vùng xa bờ và giảm chi phí bảo dưỡng dài hạn. Nhưng hạ tầng cứng chỉ là lớp vỏ. Cốt lõi là phải tái thiết toàn bộ chuỗi từ giống, thức ăn, nuôi trồng, chế biến tới truy xuất nguồn gốc và giám sát lồng bè bằng công nghệ quan trắc, cảnh báo sớm, trí tuệ nhân tạo.
Song song, phát triển hạ tầng cảng và logistics biển là điều kiện sống còn. Những khu như Dung Quất được định hướng là trung tâm công nghiệp, logistics, lọc hóa dầu và năng lượng của khu vực, qua đó nâng vai trò cửa ngõ cho xuất khẩu thủy sản và dịch vụ hỗ trợ nuôi biển. Tuy nhiên, hạ tầng ven biển hiện vẫn thiếu đồng bộ, ô nhiễm môi trường vùng ven biển, hải đảo tiếp diễn, cho thấy khoảng cách giữa tham vọng kinh tế biển Việt Nam và năng lực thực thi còn rất lớn.
Kết luận: Muốn kinh tế biển thành động lực, phải dám rời bờ
Nghị quyết trung ương đã xác định rõ kinh tế biển Việt Nam là một động lực quan trọng của nền kinh tế, trong đó nuôi biển là trụ cột mới. Các tỉnh như Quảng Ngãi đang đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, cơ cấu lại không gian phát triển, hướng đến xóa nghèo vùng biển vào năm 2030. Nhưng nếu sản xuất vẫn dồn ở ven bờ, dùng công nghệ cũ, xung đột không gian và áp lực môi trường sẽ bào mòn mọi thành quả.
Đã đến lúc lựa chọn dứt khoát: hoặc tiếp tục “nuôi cá” kiểu cũ và chấp nhận bẫy tăng trưởng thấp, hoặc chuyển sang “nuôi nước” – tức tổ chức canh tác biển quy mô lớn, coi bảo vệ hệ sinh thái là điều kiện tiên quyết cho lợi nhuận. Nếu Việt Nam dám rời bờ, đầu tư bài bản vào hạ tầng cảng, công nghệ và quản trị không gian biển, đại dương sẽ không còn là biên giới tự nhiên mà trở thành mặt trận sản xuất mới của nền kinh tế.
