Từ nhà sách đến Shopee, TikTok: sách giáo khoa bước vào kỷ nguyên online
Sách giáo khoa là nhóm ấn phẩm dành cho học sinh phổ thông, có cấu trúc theo lớp và chương trình, lâu nay được phát hành qua hệ thống nhà sách và kênh phân phối truyền thống, nhưng hiện đang chuyển dịch mạnh sang các nền tảng mua sắm trực tuyến, nơi phụ huynh có thể tìm kiếm, chọn mua và nhận sách tại nhà thay vì đến từng điểm bán lẻ. Điểm then chốt của mùa tựu trường năm nay không phải là những hàng dài chờ mua sách ở nhà sách, mà là những đơn mua sách giáo khoa online xuất hiện dày đặc trên các sàn thương mại điện tử. Theo số liệu của một nền tảng dữ liệu, từ khóa “sách giáo khoa” trên Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki cho thấy một thị trường bán lẻ trực tuyến khá rõ nét trong giai đoạn 1/8–3/9 với 270.200 lượt bán, doanh số 7,2 tỷ đồng và 275 shop tham gia. Đây không còn là hiện tượng lẻ tẻ, mà là sự dịch chuyển hành vi tiêu dùng của cả thế hệ phụ huynh mới.
Gen Z phụ huynh: khi thói quen mua sắm online lan sang sách giáo khoa
Việc mua sách giáo khoa lên sàn thương mại điện tử là hệ quả trực tiếp của một thế hệ phụ huynh mới: Gen Z bắt đầu làm cha mẹ, cùng với nhóm cuối Gen Y vốn đã quen mua sắm mọi thứ qua mạng. Với họ, việc “mua sách giáo khoa năm học mới” không khác mấy so với đặt bỉm, sữa hay thiết bị điện tử: lên app, gõ từ khóa, chọn combo đúng lớp, đúng chương trình rồi chờ giao hàng. Các sàn lớn như Shopee TikTok sách giáo khoa trở thành lựa chọn tự nhiên. Báo cáo cho thấy TikTok Shop đạt khoảng 4 tỷ đồng doanh số, Shopee 3,2 tỷ đồng, trong khi hai sàn còn lại chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Một câu trích đáng chú ý là: “Nhóm sách có giá từ 10.000 đến 30.000 đồng tạo ra doanh số lớn nhất, khoảng 3,9 tỷ đồng trên các sàn”. Thói quen mua online khiến phụ huynh ưu tiên sự tiện lợi, khả năng so sánh bộ sách theo lớp, và giảm phụ thuộc vào từng nhà sách địa phương, qua đó vô tình tạo áp lực cạnh tranh lên kênh phân phối truyền thống.
Cơ chế cung ứng sách trực tuyến: phản ứng chính sách trước làn sóng mua online
Làn sóng mua sách giáo khoa online không chỉ đến từ các sàn thương mại điện tử, mà còn kích thích một cơ chế cung ứng sách trực tuyến được thiết kế chính thức. Sau khi cơ bản xử lý tình trạng thiếu sách giáo khoa năm học 2026–2027, cơ quan quản lý đã gửi văn bản tới các địa phương, công bố hệ thống điểm bán trực tiếp và địa chỉ mua sách trực tuyến trên toàn quốc, yêu cầu thông tin đầy đủ tới phụ huynh, học sinh. Đây là bước chuyển từ xử lý “cháy” sách sang chủ động thiết kế kênh tiếp cận. Số liệu báo cáo cho thấy tổng nhu cầu sách giáo khoa lên tới khoảng 245,94 triệu bản, trong đó số sách còn thiếu giảm từ 2.718.946 xuống còn 776.259 bản trước khi được phát hành bổ sung hoàn toàn vào ngày 24/9. Đặc biệt, kích hoạt kênh mua sách giáo khoa online chính thức với cam kết: “đơn đặt sách qua các nền tảng trực tuyến của hệ thống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam bảo đảm cung cấp trong vòng 24 giờ kể từ thời điểm tiếp nhận đơn đặt hàng hợp lệ”. Khi mua online trở thành thói quen, phản ứng chính sách này là lời thừa nhận rằng hệ thống phân phối phải nhanh tương đương tốc độ thương mại điện tử.
Đảm bảo tiếp cận công bằng: thách thức ngoài những con số bán hàng
Nếu chỉ nhìn vào hơn 270.000 lượt bán trên các sàn và tỷ lệ đáp ứng 99,69% nhu cầu sách giáo khoa toàn quốc, câu chuyện có vẻ rất tươi sáng. Nhưng đằng sau đó là bài toán tiếp cận công bằng: không phải phụ huynh nào cũng có tài khoản Shopee TikTok sách giáo khoa, không phải vùng nào cũng có hạ tầng mua sách giáo khoa online ổn định. Cơ chế mới cố gắng giải quyết điều này: yêu cầu các địa phương chủ động hướng dẫn điểm bán trực tiếp, địa chỉ cung ứng sách trực tuyến, đầu mối hỗ trợ, đồng thời đẩy mạnh thư viện trường học, cho mượn sách và khai thác sách giáo khoa điện tử miễn phí. Từ nay đến hết 30/9, gần 3 triệu bản sách giáo khoa tiếp tục được in bổ sung, phân phối về 34 tỉnh, thành phố để đáp ứng nhu cầu phát sinh và dự phòng thiên tai. Tuy vậy, bản chất bất bình đẳng số – từ thiết bị, internet tới kỹ năng số của phụ huynh – vẫn là rào cản lớn. Nếu không giám sát chặt quá trình rà soát, đăng ký nhu cầu, những nơi yếu thế có nguy cơ tiếp tục “thiếu sách trong im lặng”, dù hệ thống trung ương báo cáo đủ.
Cuộc chơi dài hơi: thương mại điện tử sẽ tái định nghĩa phân phối sách giáo khoa?
Nhìn ở góc độ dài hạn, mua sách giáo khoa online không chỉ là tiện ích của vài mùa tựu trường liên tiếp mà là chỉ báo cho một cuộc tái thiết toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi phụ huynh Gen Z ưu tiên sàn thương mại điện tử, kênh truyền thống buộc phải thay đổi: từ cách trưng bày, liên kết với nền tảng số đến việc đảm bảo dữ liệu tồn kho chính xác để không còn những đợt “cháy sách” cục bộ. Việc công bố các địa chỉ cung ứng sách trực tuyến của các doanh nghiệp phát hành chuyên biệt, với cam kết giao trong 24 giờ, cho thấy nỗ lực xây dựng một hệ sinh thái song song với Shopee TikTok sách giáo khoa, nhưng được kiểm soát về nguồn, chất lượng và tiến độ. Nếu tận dụng tốt dữ liệu – như báo cáo của Metric đang làm với các con số 7,2 tỷ đồng doanh số và cấu trúc giá – hệ thống có thể chuyển từ phản ứng tình huống sang lập kế hoạch cung ứng dựa trên hành vi mua sắm thực tế. Kết luận, thương mại điện tử đang disrupt phân phối sách giáo khoa không phải bằng những cú sốc đột ngột, mà bằng thói quen phụ huynh Gen Z kiên định: mọi thứ đều có thể mua online. Chính sách công nếu không đi kịp nhịp này, câu chuyện thiếu sách và bất bình đẳng tiếp cận sẽ chỉ đổi hình thức, chứ không biến mất.
