Mười đầu mối, một mạng lưới thay vì những kho hàng rời rạc
Trung tâm logistics là đầu mối tích hợp nơi hàng hóa được tập kết, lưu kho, phân loại, xử lý và trung chuyển giữa khu sản xuất với các phương thức vận tải và thị trường tiêu thụ. TP HCM muốn hình thành mạng lưới những đầu mối như vậy tại 10 khu vực, thay vì để kho bãi và luồng hàng phát triển rời rạc. HĐND thành phố thông qua nghị quyết về khu thương mại tự do và khu logistics tích hợp tại kỳ họp chuyên đề ngày 30/10.
Danh sách gồm Cát Lái, Long Bình, Linh Trung, Khu Công nghệ cao, Tân Kiên, Hiệp Phước, Củ Chi, Hóc Môn, Bình Khánh và khu vực sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất. Đây không phải mười điểm giống nhau về chức năng: ý nghĩa của quy hoạch nằm ở việc bố trí các nút gần nơi sản xuất, giao thương và vận tải để hàng hóa được xử lý ở vị trí phù hợp. Mạng lưới logistics TP HCM chỉ có giá trị nếu các điểm này phối hợp thành hành lang vận chuyển, thay vì trở thành những dự án kho bãi tách biệt.
Từ Cát Lái đến Tân Sơn Nhất: điểm mạnh là kết nối đa phương thức
Cảng Cát Lái và Hiệp Phước gắn mạng lưới với cửa ngõ đường biển; Tân Sơn Nhất đảm nhiệm vai trò kết nối hàng không; còn Long Bình, Linh Trung, Củ Chi, Hóc Môn, Tân Kiên, Bình Khánh và Khu Công nghệ cao mở rộng phạm vi tiếp cận các khu sản xuất, công nghiệp và giao thông liên vùng. Cách bố trí này có thể giúp hàng hóa được gom, phân loại rồi chuyển thẳng tới cảng hoặc sân bay, thay vì đi vòng qua nhiều kho.
Lý do phải tổ chức lại luồng hàng khá rõ: kho bãi hiện phân tán, quy mô nhỏ, thiếu trung tâm phân phối lớn; vận tải vẫn phụ thuộc nhiều vào đường bộ, trong khi kết nối đường bộ, đường thủy, đường sắt, cảng biển và hàng không chưa đồng bộ. Chi phí logistics tại Việt Nam vào khoảng 16-17% GDP, còn vận tải chiếm 50-70% tổng chi phí logistics tùy ngành hàng và phương thức. Với thủy sản, nông sản, logistics có thể chiếm 20-25% giá vốn. Vì vậy, lợi ích người dân và doanh nghiệp có thể cảm nhận là hàng hóa bớt vận chuyển lòng vòng, xe tải nặng giảm áp lực đi sâu vào đô thị, và chi phí lưu thông có cơ hội hạ xuống.
Mạng lưới nội đô cần bắt nhịp với cảng biển quốc tế
Mười đầu mối sẽ không tự tạo ra vị thế hàng hải nếu thiếu kết nối với cụm cảng lớn và mạng lưới quốc tế. Thành phố đặt mục tiêu trở thành trung tâm hàng hải hiện đại, xanh, thông minh và có năng lực cạnh tranh quốc tế vào năm 2030; đến năm 2045 hướng tới trung tâm dịch vụ hàng hải, tài chính, logistics và khoa học công nghệ tầm quốc tế tại châu Á. Trọng tâm là cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ gắn với khu thương mại tự do, hình thành trục tăng trưởng hàng hải Cần Giờ – Cái Mép – Thị Vải – Côn Đảo.
Định hướng này đặt logistics hàng hải vào vai trò lớn hơn việc đưa container ra khỏi cảng: thành phố muốn phát triển dịch vụ cảng, vận tải đa phương thức, thương mại quốc tế và dịch vụ hàng hải có giá trị gia tăng cao; cụm Cái Mép – Thị Vải – Cần Giờ được kỳ vọng tham gia mạng lưới logistics khu vực và quốc tế. Áp lực là có thật khi quy hoạch thành phố dự kiến 105 khu chế xuất, khu công nghiệp với tổng diện tích khoảng 50.288 ha. Mạng lưới mười nút vì thế cần kết nối trơn tru với các cửa ngõ biển, nếu không quy hoạch nội đô sẽ không chuyển thành lợi thế quốc tế.
Thước đo không phải số nút, mà là khả năng vận hành
Thành phố dự kiến có hai mô hình khu logistics tích hợp: nằm trong khu thương mại tự do hoặc hoạt động độc lập bên ngoài khu này. Các dự án đầu tư hạ tầng khu logistics tích hợp được miễn tiền thuê đất và có thể nhận hỗ trợ lãi suất vay từ ngân sách thành phố tối đa bảy năm. Những chính sách đó có thể khuyến khích đầu tư, nhưng hiệu quả thực tế vẫn phụ thuộc vào kết nối giao thông, tổ chức vận hành và việc phối hợp giữa các đầu mối.
Thành phố cần chứng minh hàng có thể chuyển giữa kho, cảng và sân bay thuận tiện, đồng thời giảm phụ thuộc vào xe tải đường dài và khai thác tốt đường thủy, đường sắt. Nếu thiếu các liên kết này, mười trung tâm có nguy cơ chỉ làm tăng diện tích kho mà không giải quyết được chi phí và ùn tắc. Quy hoạch kinh tế biển bổ sung một khung thời gian dài hơn: chương trình du lịch biển, đảo dự kiến bắt đầu năm 2027 và triển khai giai đoạn 2027-2030. Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu xử lý toàn bộ rác thải nhựa ven biển và số hóa, tích hợp, chia sẻ toàn bộ dữ liệu về tài nguyên, môi trường, hạ tầng và hoạt động biển.
Kết luận, mười đầu mối là nền móng đáng chú ý để kết nối khu sản xuất với cảng Cát Lái, các cửa ngõ biển và Tân Sơn Nhất. Nhưng quy hoạch chỉ thực sự định hình mạng lưới vận tải khi các nút vận hành đồng bộ, hàng hóa đi đúng tuyến và vai trò hàng hải quốc tế được nâng bằng năng lực kết nối thực tế.
