NGS-SNP: bước ngoặt trong hành trình trả tên cho hài cốt liệt sĩ
Công nghệ NGS-SNP là phương pháp giám định và giải mã ADN thế hệ mới dựa trên phân tích đa dạng các chỉ thị SNP, cho phép xây dựng hồ sơ di truyền chi tiết và đối sánh quan hệ huyết thống giữa hài cốt và thân nhân, mở rộng cơ hội xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chiến tranh ngay cả khi mẫu xương đã suy thoái và khó phân tích bằng các kỹ thuật truyền thống. Việc Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khai mạc Giai đoạn 2 chương trình “Đào tạo, tập huấn và chuyển giao công nghệ giám định ADN thế hệ mới (NGS-SNP) phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” không chỉ là một sự kiện khoa học, mà là tín hiệu nhân đạo rõ ràng về quyết tâm trả lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống. Đây là bước đi cho thấy Việt Nam lựa chọn con đường công nghệ cao để giải quyết một món nợ lịch sử kéo dài nhiều thập kỷ.
Từ Giai đoạn 1 đến Giai đoạn 2: xây nền rồi làm chủ công nghệ
Điểm đáng chú ý của chương trình chuyển giao công nghệ NGS-SNP là cách tiếp cận bài bản: xây nền vững rồi mới đi vào chuyên sâu. Giai đoạn 1 được khởi động ngày 25/9/2026, tập trung trang bị kiến thức nền tảng về công nghệ NGS-SNP và giám định ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt. Đây là bước chuẩn bị bắt buộc nếu muốn tránh tình trạng “mua máy, thuê chuyên gia” mà không tự vận hành được. Sang Giai đoạn 2, với chủ đề “Đào tạo chuyên sâu – Chuyển giao quy trình kỹ thuật và phát triển năng lực thực hành”, khóa học diễn ra đến ngày 18/12/2026, nhắm tới mục tiêu giúp học viên từng bước làm chủ các quy trình thực hành theo tiêu chuẩn quốc tế. Cách thiết kế hai giai đoạn cho thấy tư duy dài hạn: không chạy theo thành tích nhanh, mà đầu tư vào năng lực con người và quy trình – những yếu tố quyết định chất lượng giám định ADN trong thực tế.
9 quy trình kỹ thuật và yêu cầu độc lập: khoa học phục vụ nhân đạo
Giai đoạn 2 không dừng ở việc “làm quen” với máy móc, mà đi thẳng vào 9 quy trình và mô-đun kỹ thuật trọng tâm của công nghệ NGS-SNP: từ xử lý mẫu hài cốt, tách chiết ADN đoạn ngắn, chuẩn bị thư viện, giải trình tự, phân tích dữ liệu đến đánh giá và đối sánh quan hệ huyết thống. Với mẫu của thân nhân liệt sĩ, chương trình còn chuyển giao quy trình Microarray-SNP để xây dựng hồ sơ SNP, phục vụ đối sánh với dữ liệu ADN thu được từ hài cốt. Mục tiêu được nêu rõ: trang bị kiến thức, chuyển giao quy trình kỹ thuật và nâng cao năng lực thực hành để cán bộ tại các đơn vị tham gia có thể vận hành độc lập, đáp ứng yêu cầu giám định với quy mô lớn trong thời gian tới. Đây là điểm mang tính chiến lược: nếu không tự chủ được từ khâu xử lý mẫu đến phân tích dữ liệu, việc xác định danh tính hài cốt sẽ luôn phụ thuộc bên ngoài, kéo dài thời gian chờ đợi của gia đình liệt sĩ và làm chậm tiến trình giải quyết hậu quả chiến tranh.
Chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế: không chỉ là chuyện kỹ thuật
Trong giám định ADN, thu được dữ liệu di truyền chưa đồng nghĩa với việc có thể lập tức đưa ra kết luận định danh; kết quả chỉ có giá trị khi toàn bộ quy trình, từ tiếp nhận và xử lý mẫu, phân tích, kiểm soát chất lượng, quản lý dữ liệu đến đối sánh và đánh giá khoa học, được thực hiện nghiêm ngặt, có thể kiểm tra và truy xuất. Vì vậy, chương trình đào tạo nhấn mạnh chuẩn hóa quy trình kỹ thuật, kiểm soát chất lượng dữ liệu và quản lý mẫu, hướng tới thẩm định phương pháp đáp ứng các yêu cầu của tiêu chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025:2017. Việc phối hợp giữa các nhà khoa học Viện Hàn lâm và chuyên gia Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) để xây dựng, chuẩn hóa quy trình phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước cho thấy một lựa chọn khôn ngoan: tiếp nhận tri thức quốc tế nhưng không sao chép máy móc, mà điều chỉnh để phục vụ tốt nhất cho nhiệm vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chiến tranh trên chính mảnh đất đã trải qua chiến tranh.
Tác động nhân đạo và ý nghĩa đối ngoại của công nghệ NGS-SNP
Đằng sau những thuật ngữ như NGS-SNP, Microarray-SNP hay ISO/IEC 17025:2017 là câu chuyện rất đời thường: khát vọng của hàng trăm nghìn gia đình được biết chính xác nơi người thân đã nằm lại. Chương trình được triển khai theo chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đặt công nghệ vào trung tâm của một nhiệm vụ nhân đạo kéo dài nhiều thập kỷ. Sự tham gia hỗ trợ kỹ thuật, cử chuyên gia trực tiếp giảng dạy của ICMP, cùng sự ủng hộ của Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Hà Nội, được nhìn nhận không chỉ ở góc độ khoa học mà còn ở chiều cạnh ngoại giao: hợp tác trong lĩnh vực nhân đạo, trong đó có giải quyết hậu quả chiến tranh, góp phần củng cố lòng tin và làm sâu sắc hơn quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện giữa hai bên. Khi các cơ sở trong nước từng bước làm chủ công nghệ giải mã ADN khó, câu chuyện không còn là “nhờ giúp đỡ”, mà là cùng nhau đẩy nhanh tiến trình trả lại tên cho những người đã hy sinh.
