Từ “điểm nghẽn” giải ngân đến cú nhảy 95,8%
Cao tốc Quy Nhơn Pleiku là dự án đường bộ cao tốc dài khoảng 125km, tổng mức đầu tư gần 44.000 tỷ đồng, kết nối khu vực duyên hải Nam Trung Bộ với Tây Nguyên, với mục tiêu rút ngắn thời gian di chuyển, tăng năng lực logistics và thúc đẩy liên kết kinh tế vùng Trung Bộ và Tây Nguyên. Cao tốc này đang dần chuyển mình từ biểu tượng chậm giải ngân sang ví dụ cho việc một dự án hạ tầng có thể bứt tốc nếu xử lý đúng “điểm nghẽn”.
UBND tỉnh Gia Lai vừa báo cáo Thủ tướng Chính phủ và Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội về tình hình triển khai dự án cao tốc Quy Nhơn - Pleiku và giải trình các nội dung tại Báo cáo số 963/BC-UBKTTC16. Dự án có tổng mức đầu tư khoảng 43.734 tỷ đồng và được chia thành 3 dự án thành phần. Trong đó, thành phần 2 từng là mắt xích yếu nhất khi tỷ lệ giải ngân chỉ 7,2% vào ngày 1/8, nhưng nay đã tăng lên 95,8%, tương đương 4.385,6/4.580,1 tỷ đồng. Đây không chỉ là bước ngoặt về giải ngân dự án hạ tầng mà là lời cảnh báo: nếu để vướng mắc mặt bằng kéo dài, mọi kế hoạch sẽ bị “treo” trên giấy.
Giải mã cú lật ngược: khi mặt bằng không còn là cái cớ
Điều đáng nói là cú nhảy từ 7,2% lên 95,8% giải ngân ở Dự án thành phần 2 không phải nhờ “phép màu” tài chính, mà nhờ tháo nút thắt mặt bằng và tổ chức lại thi công. Theo ông Nguyễn Tự Công Hoàng, trong năm 2026 dự án được bố trí 9.529,9 tỷ đồng, trong đó 9.100 tỷ đồng vốn ngân sách Trung ương, 429,9 tỷ đồng vốn địa phương, và đến thời điểm báo cáo, giải ngân đã đạt 8.964,3 tỷ đồng, tương đương 94,1% kế hoạch. "Giá trị giải ngân lũy kế đạt 9.861,8/10.427,4 tỷ đồng cho thấy khả năng hấp thụ vốn của dự án đã cải thiện rõ rệt".
Bài học càng rõ hơn nếu đặt cạnh một dự án khác: cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương. Tại xã Ninh Gia, hơn 32ha đã bàn giao nhưng 8,32ha đất quốc phòng vẫn là điểm vướng chưa thống nhất cách thu hồi, khiến tiến độ giải phóng mặt bằng bị kéo chậm. UBND xã đã phải nhiều lần vận động, còn tỉnh Lâm Đồng phải tổ chức họp do Phó Chủ tịch UBND tỉnh chủ trì để tháo gỡ. Sự đối lập này cho thấy, khi chính quyền, chủ đầu tư và các bên liên quan cùng chịu trách nhiệm, điểm nghẽn giao thông trên giấy – tức hồ sơ, thủ tục, mặt bằng – có thể được gỡ nhanh không kém việc rải nhựa ngoài thực địa.
Tác động kinh tế – xã hội: từ kết nối Tây Nguyên biển đến chuỗi logistics mới
Khi hoàn thành, cao tốc Quy Nhơn Pleiku được kỳ vọng rút ngắn thời gian di chuyển Quy Nhơn – Pleiku từ khoảng 4 giờ xuống còn 1,5 giờ. Đó không chỉ là chuyện tiện lợi cho người dân, mà là cú hích vào chi phí logistics của cả vùng. Một tuyến cao tốc kết nối Tây Nguyên biển sẽ đưa nông sản, gỗ, cà phê của Gia Lai và các tỉnh nội địa ra cảng biển nhanh hơn, ổn định hơn, giảm phụ thuộc vào các tuyến quốc lộ thường xuyên ách tắc – những điểm nghẽn giao thông đã kìm hãm tăng trưởng nhiều năm.
Cao tốc này còn nằm trong bức tranh lớn hơn của mạng lưới hạ tầng Trung Bộ – Tây Nguyên. Ở phía Nam, cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương giai đoạn 1 được khởi công theo phương thức PPP, hướng tới hoàn thiện trục Dầu Giây - Liên Khương dài hơn 200km, rút thời gian TP.HCM – Đà Lạt từ khoảng 7 giờ xuống gần 3 giờ. Sự kết hợp giữa cao tốc và hạ tầng hàng không được kỳ vọng tăng khả năng kết nối Lâm Đồng với Nam Tây Nguyên, Duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ. Nếu các tuyến này đồng bộ, Trung Bộ sẽ sở hữu một trục logistics mới: từ cao nguyên xuống cảng biển, từ đô thị lớn lên vùng sản xuất.
Tiến độ phía trước: bứt phá hay chậm lại?
Dù bước ngoặt giải ngân là đáng kể, cao tốc Quy Nhơn Pleiku vẫn đang chạy đua với thời gian. Dự án đặt mục tiêu đưa tuyến vào khai thác trong năm 2029, với thông xe kỹ thuật Dự án thành phần 2 vào 30/6/2029, hoàn thiện hai hầm An Khê và Mang Yang cuối tháng 8 và hoàn thành toàn bộ công trình trong tháng 10/2029. Trong khi đó, với Dự án thành phần 3, Gia Lai yêu cầu thi công 3 ca, 4 kíp để thông toàn tuyến trước 31/12/2027 và hoàn thiện trong tháng 8/2028, rút ngắn khoảng 4 tháng so với hợp đồng.
Câu hỏi là liệu đà bứt phá hiện tại có được giữ vững khi các yếu tố quen thuộc dễ quay lại: giá vật liệu, điều kiện địa chất, hay kéo dài tái định cư. Kinh nghiệm từ cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương cho thấy, chỉ một tranh luận về cách thu hồi đất quốc phòng cũng đủ làm chậm cả dự án. Nếu không duy trì kỷ luật tiến độ, cao tốc Quy Nhơn Pleiku có nguy cơ rơi lại vào vòng luẩn quẩn “giải ngân thấp – chậm thi công – tăng chi phí”. Để tránh điều này, công khai tiến độ, ràng buộc trách nhiệm nhà thầu và kiên định với cam kết mặt bằng sẽ là ba trụ cột không thể thiếu.
Kết luận: Cao tốc chỉ là đường, quyết tâm mới là động lực
Cú tăng giải ngân từ 7,2% lên 95,8% tại Dự án thành phần 2 cho thấy một điều rõ ràng: khi nút thắt thể chế và mặt bằng được tháo, giải ngân dự án hạ tầng không còn là “nỗi sợ” thường niên. Cao tốc Quy Nhơn Pleiku, với tổng mức đầu tư gần 44.000 tỷ đồng và sứ mệnh kết nối Tây Nguyên với biển, đang tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành trục giao thông chiến lược của Trung Bộ.
Nhưng cao tốc chỉ là đường; điều làm nên ý nghĩa của nó là quyết tâm duy trì tiến độ, bảo vệ chất lượng và gắn tuyến đường này với chiến lược phát triển kinh tế vùng một cách rõ ràng. Nếu coi đây là trục kết nối logistics, là cây cầu kinh tế giữa cao nguyên và biển, thì mọi quyết định về mặt bằng, giải ngân, lựa chọn nhà thầu phải được soi chiếu bằng một câu hỏi: điều này có giúp người dân và doanh nghiệp đi nhanh hơn, rẻ hơn, an toàn hơn hay không. Khi câu trả lời luôn là “có”, cao tốc Quy Nhơn Pleiku sẽ không còn là bài học về điểm nghẽn, mà trở thành minh chứng cho cách một vùng đất tự mở lối phát triển.
