Từ “đô thị đặc biệt” đến quyết định tăng tốc hạ tầng bằng tư nhân
Hạ tầng TP.HCM tư nhân là xu hướng thành phố tăng vai trò của khu vực doanh nghiệp trong đầu tư giao thông, logistics, đô thị và kỹ thuật, bằng cách dùng ngân sách công như vốn mồi, mở cơ chế hợp tác công – tư và cải cách cơ chế quản lý quy hoạch để đẩy nhanh tiến độ, giảm phụ thuộc hoàn toàn vào đầu tư công và ODA, đồng thời tạo không gian chủ động hơn cho phát triển đô thị và kinh tế. Điều đáng nói là sự chuyển hướng này không phải động thái đơn lẻ, mà đặt trong yêu cầu đổi mới mô hình phát triển theo tinh thần Nghị quyết 19, nhấn mạnh tạo đột phá thể chế và phương thức vận hành quốc gia. Trên các công trường nhộn nhịp hôm nay là sự bộc lộ rất rõ của cách làm mới: nhà nước giữ vai trò kiến tạo, còn doanh nghiệp tư nhân đảm nhận phần lớn triển khai hạ tầng chiến lược. Khi TP.HCM được xác định phải phát huy vai trò “đô thị đặc biệt, đi đầu và tạo sức lan tỏa mạnh” theo Nghị quyết 09, việc tăng tốc không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tồn tại trong cạnh tranh vùng và quốc tế.
Cấu trúc vốn đảo chiều: huy động nguồn lực tư nhân thành chủ lực
Nếu trước đây những dự án lớn, phức tạp chủ yếu trông chờ ngân sách và ODA, thì giờ TP.HCM dùng vốn công như nền tảng chia sẻ rủi ro để hút mạnh nguồn lực xã hội vào các dự án chiến lược. Danh mục 98 dự án giao thông và hạ tầng kỹ thuật trọng điểm giai đoạn 2025–2030 đã lên tới khoảng 1,5 triệu tỷ đồng vốn, cùng với mục tiêu hoàn thành khoảng 8 tuyến metro dài 255km, tổng đầu tư xấp xỉ 672.519 tỷ đồng. Cấu trúc vốn của 106 dự án này cho thấy một bước ngoặt: chỉ khoảng 752.408 tỷ đồng, tương đương 34,6%, thuộc đầu tư công; trong khi khoảng 1.421.387 tỷ đồng, chiếm 65,4%, đến từ PPP và đầu tư trực tiếp của khu vực ngoài nhà nước. Đây là câu nói có thể trích dẫn: “Mỗi 100 đồng vốn dành cho chương trình hạ tầng lớn của TP.HCM thì có tới khoảng 65 đồng đến từ ngoài khu vực đầu tư công”. Điều này cho thấy huy động nguồn lực tư nhân đã trở thành trụ cột chứ không còn là phần phụ. BOT trên Quốc lộ 1, 13 theo cơ chế đặc thù, sau hơn 9 năm gián đoạn, quay trở lại như một kênh vốn đáng kể bên cạnh BT.
Chuỗi dự án chiến lược: tư nhân bước vào “sân hạ tầng” của nhà nước
Lực đẩy tư nhân trở nên rõ rệt khi các tập đoàn không còn đi theo lối đầu tư đơn lẻ, mà tham gia chuỗi liên kết hạ tầng với phát triển đô thị, logistics, đường sắt và cảng biển. Vingroup mở không gian từ trung tâm ra biển với đại đô thị Vinhomes Green Paradise, đường sắt Bến Thành – Cần Giờ, tuyến vượt biển Cần Giờ – Vũng Tàu, nghiên cứu nâng cấp đường Rừng Sác và không gian ngầm khu Bến Thành. THACO đảm nhận vai trò tổng thầu EPC Metro số 2 (Bến Thành – Tham Lương), đầu tư đoạn Bến Thành – Thủ Thiêm và nghiên cứu tuyến Thu Thiem – Long Thành, song song một loạt dự án hạ tầng khác. Trong khi đó, Sun Group chỉ sau hơn một năm đã góp phần hình thành các điểm nhấn như Công viên Lý Thái Tổ số 1, Khu liên hợp thể thao Rạch Chiếc, quảng trường trung tâm và khu hành chính, Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội. Masterise Group tham gia cầu Cần Giờ, cầu Phú Mỹ 2, cao tốc đô thị Hồ Tràm – Long Thành. Việc áp dụng mạnh mẽ mô hình EPC ở các nút giao Rừng Sác, Quốc lộ 50 – cao tốc Bến Lức – Long Thành cho thấy TP.HCM chủ động dùng năng lực thiết kế – cung ứng – thi công trọn gói từ tư nhân để tăng tốc các dự án công. Đây là diện mạo mới của các dự án chiến lược TP.HCM: hạ tầng không còn là “sân riêng” của nhà nước.
Cơ chế quản lý quy hoạch mới: từ quản lý bản vẽ sang quản trị không gian
Song song với thay đổi trong cấu trúc vốn, TP.HCM đang hoàn thiện dự thảo nghị quyết về loại quy hoạch, hoạt động quy hoạch đô thị – nông thôn và kiến trúc trên địa bàn nhằm cụ thể hóa các quy định mới về phát triển đô thị. Động lực xây dựng cơ chế quản lý quy hoạch mới đến từ chính thực tiễn quản lý một đô thị đặc biệt với không gian lớn, đô thị hóa nhanh và nhu cầu đầu tư hạ tầng, phát triển đô thị ngày một tăng. Những điểm nghẽn cũ – thời gian lập, điều chỉnh quy hoạch kéo dài, cập nhật thiếu đồng bộ giữa các cấp độ, một số quy định không phù hợp đặc thù – đang bị đặt lên bàn mổ. Thành phố dịch chuyển từ “quản lý quy hoạch” sang “quản trị phát triển không gian đô thị”, coi quy hoạch là công cụ điều phối hạ tầng, giao thông, đất đai, đầu tư và kinh tế. Một khác biệt quan trọng là tăng phân quyền, phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình, đồng bộ giữa quy hoạch, đất đai, đầu tư, xây dựng, kiến trúc. Nếu làm đúng, đây sẽ là cơ chế quản lý quy hoạch mang tính mở, ưu tiên hiệu quả, chứ không còn nặng tính thủ tục.
Cắt giảm thủ tục, linh hoạt với dự án dân sinh: tác động tới người dân
Khía cạnh đáng chú ý nhất với đời sống người dân là định hướng cắt giảm thủ tục hành chính trong lĩnh vực quy hoạch, để dự án triển khai nhanh hơn. Dự thảo được đánh giá không làm phát sinh thêm thủ tục, mà đề xuất bỏ bước lập, thẩm định, phê duyệt nhiệm vụ đối với quy hoạch phân khu và chi tiết; giảm bớt điều kiện quy hoạch khi xem xét dự án đầu tư; cho phép thực hiện song song một số thủ tục thay vì tuần tự như trước. Cơ chế linh hoạt còn thể hiện ở việc thành phố có thể chấp thuận điều chỉnh quy hoạch chi tiết khác với quy hoạch phân khu, quy hoạch chung đối với nhóm dự án quan trọng như dự án đầu tư lớn, nhà ở xã hội, nhà ở cho thuê, khu tái định cư, giáo dục, y tế, trụ sở hành chính, cải tạo – chỉnh trang – tái thiết đô thị, mà không phải ngay lập tức điều chỉnh quy hoạch cấp trên. Đây là những lĩnh vực TP.HCM ưu tiên để giải quyết nhu cầu phát triển đô thị, bổ sung nguồn cung nhà ở, cải thiện chất lượng sống người dân. Nếu cơ chế được thông qua, thành phố hướng tới mô hình linh hoạt hơn: vẫn kiểm soát chất lượng, nhưng tạo điều kiện cho các dự án phù hợp định hướng được triển khai nhanh hơn.
