Xuất khẩu thủy sản Việt Nam tăng tốc: bức tranh tăng trưởng đã đổi màu
Xuất khẩu thủy sản Việt Nam là tổng giá trị hàng thủy sản được chế biến và đưa ra thị trường quốc tế, trong đó tôm, cá tra, cá rô phi, cá ngừ và nhóm cua – ghẹ – nhuyễn thể có vỏ là các mặt hàng chủ lực, phản ánh sức cạnh tranh của cả chuỗi nuôi trồng, khai thác, chế biến và chiến lược mở rộng thị trường của doanh nghiệp. Từ nửa đầu năm, xu hướng tăng trưởng đã rõ ràng: ngành không còn chỉ “trông chờ” vào một vài thị trường truyền thống mà đang dần mở rộng sang các khối CPTPP, Trung Đông, đồng thời củng cố vai trò của Trung Quốc như điểm đến lớn nhất. Theo Hiệp hội VASEP, kim ngạch 7 tháng đầu năm đã tiệm cận mốc cho phép kỳ vọng xuất khẩu thủy sản Việt Nam cả năm có thể vượt ngưỡng hiện tại, cho thấy chuỗi giá trị đang vận hành hiệu quả hơn, bất chấp áp lực chi phí và cạnh tranh.
Tôm xuất khẩu giữ vai trò đầu tàu nhưng đối mặt áp lực cạnh tranh
Nếu phải chọn một “đầu tàu” cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam, câu trả lời vẫn là tôm. Trong cơ cấu mặt hàng, tôm xuất khẩu 2026 đang chiếm tỷ trọng lớn, trở thành nguồn lực tài chính quan trọng để doanh nghiệp tái đầu tư vùng nuôi, nhà máy và sản phẩm mới. Theo VASEP, tôm tiếp tục là ngành hàng chủ lực nhưng đang chịu cạnh tranh mạnh từ nhiều quốc gia nuôi tôm quy mô lớn, buộc Việt Nam phải chuyển từ chiến lược bán khối lượng sang chiến lược bán chất lượng và dịch vụ. Đặt trong bức tranh xuất khẩu thủy sản Việt Nam, tôm không chỉ mang ý nghĩa kim ngạch mà còn là “bài test” về khả năng sử dụng các FTA, đáp ứng chuẩn an toàn sinh học và chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc. Nếu tôm không giữ vững biên lợi nhuận, mục tiêu tăng trưởng 8–10% sẽ nhanh chóng bị bào mòn.
Cá rô phi bứt phá tại CPTPP và Trung Đông: từ hàng nguyên liệu đến sản phẩm giá trị gia tăng
Điểm đáng chú ý nhất trong nửa đầu năm là sự trỗi dậy của cá rô phi. Kim ngạch 6 tháng tăng trên 60% cho thấy mặt hàng này đang bước ra khỏi “vùng bóng râm” của cá tra để trở thành trụ cột mới trong xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Tại CPTPP, cá rô phi thị trường CPTPP ghi nhận mức tăng hai chữ số, đặc biệt Nhật Bản bắt đầu nhập các sản phẩm giá trị gia tăng dùng cho sushi, sashimi, chứng minh rằng doanh nghiệp Việt Nam đủ khả năng cung cấp hàng chế biến sâu chứ không chỉ phile đông lạnh. Trung Đông, với Saudi Arabia dẫn dắt, lại là câu chuyện khác: tốc độ tăng trưởng mạnh nhưng phụ thuộc nặng vào một thị trường đơn lẻ. Nếu không nhanh chóng mở rộng thêm điểm đến trong khu vực, chuỗi giá trị cá rô phi sẽ dễ tổn thương trước biến động chính sách hoặc nhu cầu tại Saudi Arabia.
| Thị trường | Xu hướng chính | Thách thức |
|---|---|---|
| CPTPP (Nhật, Úc, Canada…) | Tăng mạnh, ưu tiên sản phẩm giá trị gia tăng | Yêu cầu cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc |
| Trung Đông (Saudi Arabia…) | Tăng nhanh, nhu cầu ổn định ở phân khúc trung cấp | Phụ thuộc vào ít thị trường, rủi ro nếu chính sách thay đổi |
Cá ngừ tại Chile: tăng trưởng nhanh nhưng chưa tạo được vị thế
Trong khi tôm và cá rô phi bứt phá, câu chuyện của cá ngừ lại thận trọng hơn. Tại Chile, cá ngừ Việt Nam tăng trưởng tốt nhờ nền tảng ưu đãi thuế từ CPTPP và FTA song phương, nhưng thị phần vẫn mỏng khi đặt cạnh Thái Lan, Ecuador, Trung Quốc hay Indonesia. Đáng nói hơn, đà tăng tập trung chủ yếu vào quý I, còn quý II đã bắt đầu thu hẹp khoảng cách, cho thấy đơn hàng cá ngừ Chile vẫn phụ thuộc vào chu kỳ bổ sung tồn kho hơn là niềm tin dài hạn đối với nhà cung cấp Việt Nam. Ở phân khúc chế biến và đóng hộp, Thái Lan và Ecuador có lợi thế công suất và địa lý, Trung Quốc cạnh tranh về giá, khiến doanh nghiệp Việt Nam khó chen chân nếu vẫn đi theo lối sản phẩm đại trà. Muốn củng cố vị thế, cá ngừ phải đi cùng định hướng phân khúc rõ ràng, nhấn vào chất lượng, độ ổn định và sự linh hoạt trong giao hàng.
Định hình chiến lược đến 2030: nâng cấp chuỗi giá trị, không chạy đua bằng giá
Lộ trình đến 2030 của ngành cá rô phi – và rộng hơn là xuất khẩu thủy sản Việt Nam – không thể dựa trên chiến lược cạnh tranh bằng giá. Thị trường đang dịch chuyển sang các dòng phile đông lạnh chất lượng cao, sản phẩm chia khẩu phần tiện lợi và hàng chế biến sẵn; đây là phân khúc phù hợp với năng lực chế biến sâu của doanh nghiệp Việt Nam, nếu họ dám đầu tư và kiên trì chuẩn hóa vùng nuôi. Cơ hội mở rộng thị phần tại Mỹ, CPTPP, Trung Đông chỉ dành cho những chuỗi giá trị minh bạch, có truy xuất nguồn gốc đủ chặt để đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của nhà nhập khẩu. Theo VASEP, mục tiêu tăng trưởng khoảng 8–10% sẽ khả thi nếu các thị trường lớn không suy giảm sâu và doanh nghiệp chủ động khai thác hiệu quả các FTA. Bài toán còn lại thuộc về doanh nghiệp: hoặc bước lên nấc thang giá trị gia tăng, hoặc bị mắc kẹt trong vòng xoáy giá rẻ.
