Ba cuộc điều tra Mục 301 Mỹ: Tín hiệu cảnh báo cho mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu
Điều tra Mục 301 Mỹ đối với Việt Nam là chuỗi ba cuộc rà soát theo Đạo luật Thương mại 1974 nhằm đánh giá liệu dư thừa công suất công nghiệp, lao động cưỡng bức và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ có tạo ra lợi thế cạnh tranh bị coi là không công bằng trong thương mại Việt Nam Mỹ, từ đó cho phép Washington áp dụng các biện pháp thuế quan hoặc phi thuế quan điều chỉnh quan hệ kinh tế song phương. Việt Nam hiện nằm trong 3 cuộc điều tra theo Mục 301 của Mỹ, tập trung vào 3 vấn đề gồm dư thừa công suất, lao động cưỡng bức và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Việc đồng thời vướng ba hồ sơ cho thấy Mỹ không chỉ nhắm vào từng ngành, mà chất vấn cả cách Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Thay vì coi đây là sức ép đơn thuần, đây phải được xem là lời nhắc rằng mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào lắp ráp, xuất khẩu giá rẻ đang bước vào giai đoạn thành tố rủi ro nhiều hơn lợi ích.
Dư thừa công suất, lao động cưỡng bức, sở hữu trí tuệ: Ba điểm nghẽn có thể thành ba đòn trừng phạt
Trong hồ sơ dư thừa công suất công nghiệp, phía Mỹ cho rằng Việt Nam đang sản xuất vượt xa nhu cầu trong nước ở nhiều ngành, đồng thời xuất khẩu lượng lớn sang thị trường Mỹ, từ điện tử, máy móc đến giày dép, may mặc, đồ nội thất và thép. Đáng chú ý, ngành xi măng được phía Mỹ ước tính dư thừa gần 100% so với nhu cầu nội địa, cho thấy mức phụ thuộc rất cao vào thị trường bên ngoài. Ở vấn đề lao động cưỡng bức, Washington lập luận rằng hàng hóa sản xuất từ nguồn lao động cưỡng bức giúp doanh nghiệp giảm chi phí, tạo lợi thế cạnh tranh không công bằng với doanh nghiệp Mỹ, đi kèm mức thuế 12,5% liên quan đến lao động cưỡng bức có hiệu lực từ ngày 24/7. Cuộc điều tra thứ ba tập trung vào bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, với các cáo buộc về vi phạm bản quyền trong phim ảnh, trò chơi điện tử và hàng giả, cùng đánh giá rằng biện pháp xử lý hiện nay chưa đủ hiệu quả. Nếu không chủ động cải cách, cả ba điểm nghẽn này có thể nhanh chóng biến thành ba đòn trừng phạt trực tiếp lên dòng xuất khẩu.
Cuộc gặp tại New York: Ngoại giao cấp cao để giảm nhiệt căng thẳng thương mại
Trong bối cảnh đó, cuộc tiếp xúc giữa Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Đại sứ Jamieson Greer, Trưởng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR), tại New York ngày 21/9 mang ý nghĩa nhiều hơn một cuộc gặp xã giao. Theo tường thuật, nhà lãnh đạo Việt Nam khẳng định Việt Nam coi trọng quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện với Hoa Kỳ và mong muốn cùng Chính quyền Tổng thống Donald J. Trump đưa quan hệ hai nước phát triển ổn định, thực chất, hiệu quả và bền vững. Đồng thời, ông đề nghị Mỹ có cách tiếp cận tổng thể với các vấn đề thương mại còn tồn tại, bao gồm các điều tra Mục 301, thay vì xử lý riêng lẻ từng vụ việc. Về phía Mỹ, Trưởng USTR đánh giá cao nỗ lực cân bằng thương mại và cho biết hai đoàn đàm phán đã đạt tiến bộ đáng kể, đang tiến gần kết quả cuối cùng của một Hiệp định thương mại đối ứng, công bằng và cân bằng. Đây là thông điệp cho thấy cả hai bên đều muốn dùng khuôn khổ pháp lý dài hạn để neo lại quan hệ, trước khi các biện pháp trừng phạt thương mại đi quá xa.
Việt Nam cần làm gì: Từ phòng thủ sang chủ động tái cấu trúc quan hệ thương mại
Thay vì chỉ chú trọng đàm phán để "gỡ" từng hồ sơ điều tra Mục 301 Mỹ, Việt Nam cần coi ba chủ đề dư thừa công suất, lao động cưỡng bức và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là kim chỉ nam cho một lộ trình tái cấu trúc thương mại Việt Nam Mỹ. Ở dư thừa công suất công nghiệp, trọng tâm không nên là bảo vệ bằng mọi giá hiện trạng sản xuất, mà là chuyển từ xuất khẩu khối lượng lớn sang giá trị cao, giảm phụ thuộc vào các công đoạn lắp ráp cuối cùng. Về lao động cưỡng bức, cần cơ chế kiểm soát chuỗi cung ứng và minh bạch hóa điều kiện lao động, không chỉ để tránh thuế 12,5%, mà để doanh nghiệp nội địa đứng vững trước yêu cầu đạo đức ngày càng cao của thị trường. Với bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, nâng hiệu quả thực thi pháp luật về bản quyền và chống hàng giả không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu Mỹ, mà là nền tảng cho chính doanh nghiệp Việt Nam phát triển sáng tạo. Nếu tận dụng ba sức ép này để cải cách, Việt Nam có thể đi từ vị thế bị điều tra sang vị thế đối tác được tin cậy hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
