Từ 450 triệu lên 172,5 tỷ: cú nhảy định hình lại vị thế Việt Nam
Thương mại Việt Nam - Mỹ là tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ mà hai nền kinh tế trao đổi với nhau, phản ánh mức độ gắn kết, bổ trợ và phụ thuộc lẫn nhau giữa hai bên trong chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời cho thấy năng lực sản xuất, xuất khẩu Việt Nam và vai trò của Mỹ như thị trường tiêu dùng, công nghệ và đầu tư chiến lược.
Nhìn lại 30 năm, con số tăng hơn 380 lần – từ khoảng 450 triệu năm 1995 lên 172,5 tỷ vào năm 2025 – không chỉ là một thành tích kinh tế, mà là bằng chứng cho sự tái định vị của Việt Nam trong bản đồ thương mại thế giới. Việt Nam đã đi từ vị thế nhập siêu với Mỹ, chủ yếu bán nông sản, may mặc, da giày, sang vị thế một trung tâm sản xuất công nghệ và công nghiệp chế biến, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việc giao thương với Mỹ chiếm tới gần một phần năm tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cho thấy Mỹ không còn là “thị trường xa xôi”, mà là trục trọng tâm trong chiến lược hội nhập. Điều này vừa là cơ hội tăng trưởng, vừa là phép thử xem Việt Nam có đủ năng lực nâng cấp mô hình phát triển hay không.
Việt Nam thành đối tác thương mại lớn thứ 5: cơ hội đi kèm sức ép
Việc Việt Nam vươn lên trở thành đối tác thương mại lớn thứ 5 của Mỹ, tăng 5 bậc chỉ sau một năm, là dấu mốc cho thấy mức độ gắn kết chưa từng có giữa hai nền kinh tế. Đây không phải là câu chuyện tăng trưởng tự nhiên, mà là kết quả của cả một tiến trình chính trị – ngoại giao dày đặc: từ thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1995, nâng lên Đối tác Toàn diện năm 2013, rồi Đối tác Chiến lược Toàn diện vì hòa bình, hợp tác, phát triển bền vững vào năm 2023. Sau 3 năm nâng cấp quan hệ, hợp tác song phương được nhận định là "phát triển sâu rộng, duy trì đà tích cực và tăng chất chiến lược" trên nhiều lĩnh vực.
Liên tiếp các chuyến công tác cấp cao – từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lên đường dự Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81 và hoạt động song phương tại Hoa Kỳ, tới các chuyến thăm qua lại của Phó Thủ tướng thường trực, Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam và Phó Ngoại trưởng, Phó Đại diện Thương mại, Quyền Bộ trưởng Hải quân Mỹ – cho thấy thương mại không thể tách rời khỏi ngoại giao. Nhưng vị thế đối tác thương mại lớn cũng kéo theo sức ép: Việt Nam phải bảo đảm khuôn khổ thương mại ổn định, cân bằng, có thể dự báo, tạo niềm tin dài hạn cho doanh nghiệp hai nước, đồng thời tránh phụ thuộc quá lớn vào một thị trường duy nhất.
Từ nông sản giá trị thấp đến điện tử, chất bán dẫn: bản đồ xuất khẩu Việt Nam đổi màu
Chặng đường hàng Việt chinh phục thị trường Mỹ thực chất là quá trình nâng cấp cơ cấu kinh tế. Buổi đầu bình thường hóa, hàng Việt sang Mỹ chủ yếu là nông sản, may mặc, da giày – các nhóm có giá trị gia tăng thấp, chủng loại đơn điệu và phụ thuộc vào lao động rẻ. Song song, Việt Nam nhập nhiều thiết bị điện tử, công nghệ, thiết bị điện gia dụng từ Mỹ, phản ánh khoảng cách lớn về trình độ công nghệ và năng lực sản xuất. Nếu giữ mãi cấu trúc này, thương mại Việt Nam - Mỹ sẽ chỉ củng cố mô hình "gia công giá rẻ" chứ không nâng cấp được vị thế.
Bước ngoặt xuất hiện khi Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa và ký loạt hiệp định thương mại song phương, đa phương. Đến năm 2018, đồ điện tử, đồ điện và linh kiện đã trở thành nhóm xuất khẩu hàng đầu sang Mỹ, chiếm 27%, vượt qua cả may mặc (khoảng 25%), cùng da giày và nội thất. Hiện nay, danh mục xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ bao gồm thiết bị phát sóng, điện thoại, mạch tích hợp, dệt may… cho thấy xuất khẩu Việt Nam từng bước chuyển sang các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn và tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ cao khu vực và thế giới. Ở chiều ngược lại, nhập khẩu mạch tích hợp, dầu mỏ tinh chế, linh kiện điện… từ Mỹ giúp nâng chất năng lực sản xuất trong nước, thay vì chỉ phục vụ tiêu dùng.
Thương mại Việt Nam - Mỹ ngày càng gắn với đời sống người dân và doanh nghiệp
Quan hệ kinh tế song phương không chỉ là câu chuyện của các báo cáo thống kê; nó đang đi thẳng vào đời sống của nông dân, công nhân, chủ doanh nghiệp. Thị trường Mỹ hiện hấp thụ lượng lớn thủy sản, hạt điều, rau quả, cà phê, hạt tiêu… từ Việt Nam, kéo theo nhu cầu thu mua nguyên liệu, bảo quản, chế biến, vận chuyển trong nước. Mỗi đơn hàng xuất khẩu là chuỗi công việc trải dài từ vùng nguyên liệu tới cảng biển, nhà máy, logistics. Việc ngày càng nhiều mặt hàng Việt Nam đáp ứng được yêu cầu của thị trường khó tính như Mỹ cho thấy năng lực xuất khẩu đang được nâng lên, mở thêm dư địa cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị quốc tế.
Ở cấp hệ thống, thương mại Việt Nam - Mỹ đang được bổ trợ bởi hoạt động đầu tư hai chiều: Mỹ có hàng nghìn dự án còn hiệu lực tại Việt Nam, nhiều tập đoàn công nghệ, logistics, năng lượng thể hiện mong muốn mở rộng hoạt động; chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt như FPT, VinFast đang tăng cường đầu tư tại Mỹ. Cùng với sự mở rộng của đầu tư và các lĩnh vực hợp tác mới, quan hệ kinh tế Việt Nam - Mỹ ngày càng đa dạng; tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế được xem là động lực quan trọng để mở rộng hợp tác trong thời gian tới. Từ góc độ người dân, điều quan trọng không chỉ là tăng kim ngạch, mà là làm sao để giá trị gia tăng được giữ lại nhiều hơn ở trong nước, thông qua công nghệ, kỹ năng và mạng lưới doanh nghiệp nội địa.
Tái cơ cấu thương mại toàn cầu: cơ hội vàng nếu Việt Nam dám thay đổi
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc, thương mại Việt Nam - Mỹ bước vào một giai đoạn mới: không còn là câu chuyện tăng số lượng đơn hàng, mà là cạnh tranh về chất lượng, chuẩn mực và khả năng "bám" vào các mắt xích công nghệ cao. Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm trên 30% tổng kim ngạch xuất khẩu trong nhiều tháng gần đây, và đóng góp đáng kể vào tổng giao thương của Việt Nam. Điều đó cho thấy Việt Nam đã trở thành mắt xích quan trọng khi các tập đoàn Mỹ tìm nguồn cung điện tử tiêu dùng, đồ nội thất, chất bán dẫn, linh kiện, quần áo, giày dép.
Nhưng nếu chỉ dừng ở vai trò "công xưởng gia công", Việt Nam sẽ đối mặt rủi ro bị thay thế khi dòng tái cơ cấu chuyển hướng. Trên nền quan hệ thương mại và đầu tư ngày càng mở rộng, hai nước được kỳ vọng xây dựng khuôn khổ hợp tác kinh tế – thương mại ổn định, cân bằng, có thể dự báo, tạo niềm tin dài hạn cho cộng đồng doanh nghiệp. Muốn tận dụng được cơ hội vàng này, Việt Nam phải mạnh dạn nâng chuẩn nội địa: từ hạ tầng logistics, chất lượng lao động, pháp lý đến năng lực đổi mới sáng tạo. Ba thập kỷ qua cho thấy thương mại Việt Nam - Mỹ có thể tăng 380 lần; câu hỏi cho ba thập kỷ tới là: Việt Nam chỉ tiếp tục "tăng lượng", hay dám chuyển hẳn sang "tăng chất" trong quan hệ kinh tế song phương.
