Cao tốc Vinh Thanh Thủy: Dự án tham vọng, nút thắt vật liệu
Cao tốc Vinh Thanh Thủy là tuyến đường bộ cao tốc dài khoảng 60 km, quy mô 4 làn xe và hoàn thiện 6 làn ở một số đoạn cầu, hầm, với tổng mức đầu tư gần 24.000 tỷ đồng, được khởi công ngày 18/5 và dự kiến khai thác trong năm 2029, nhưng đang đối mặt khủng hoảng nguồn cung vật liệu và chênh lệch giá dự toán so với thị trường.
Trọng tâm của vấn đề không nằm ở ý chí đẩy nhanh tiến độ mà ở chỗ dự án đang xây trên nền một thị trường vật liệu thiếu ổn định. Nhà thầu Gói XL03 đã phải gửi công văn kiến nghị rà soát lại giá vật liệu đầu vào vì giá dự toán thấp hơn đáng kể so với giá giao dịch thực tế. Khi dự án vừa khởi công, 16 nhà thầu thuộc 3 liên danh đã đồng loạt triển khai tại 3 trong 6 gói thầu xây lắp, trong đó Gói XL01 đang thi công cầu vượt nút giao đầu tuyến và hầm Đại Huệ với 56/233 cọc khoan nhồi đã hoàn thành. Thế nhưng, nếu không giải được bài toán nguồn cung vật liệu, mọi nỗ lực tổ chức thi công linh hoạt trong mùa mưa chỉ là giải pháp tình thế.
Giá dự toán thấp hơn thị trường: Lợi bất cập hại cho nhà thầu
Mấu chốt gây áp lực tài chính hiện nay là giá dự toán cao tốc không theo kịp diễn biến thị trường. Liên danh XL03 cho biết, nhiều đơn giá vật liệu và cấu kiện dùng làm cơ sở tính chi phí đang thấp hơn rõ rệt so với giá giao dịch thực tế. Xi măng là ví dụ điển hình: hồ sơ dự toán tính xi măng Sông Lam khoảng 975 đồng/kg, trong khi loại xi măng đáp ứng yêu cầu bê tông trên 40 MPa như Nghi Sơn, Bỉm Sơn có giá khảo sát khoảng 1.500 đồng/kg. Đây không chỉ là chênh lệch số học, mà là phần chi phí mà nhà thầu phải tự “gánh” nếu cơ chế điều chỉnh không kịp mở.
Tình trạng tương tự xuất hiện ở cát, đá xây dựng và các cấu kiện cầu. Dự toán chọn mức giá thấp nhất giữa các mỏ lân cận, chưa tính bình quân gia quyền hay khả năng điều phối nguồn cung theo trữ lượng và cự ly từng mỏ. Gối cầu chậu bị áp giá 9 triệu đồng/cái, trong khi bảng khảo sát ghi nhận 23 triệu đồng/cái; cáp dự ứng lực là 19.700 đồng/kg so với giá khảo sát 26.000 đồng/kg. Một câu nói đáng trích dẫn của liên danh là: “Việc áp dụng một mức giá thấp hơn đáng kể so với giá giao dịch thực tế có thể gây khó khăn cho công tác lựa chọn nhà cung cấp, ký kết hợp đồng mua vật tư và tổ chức cung ứng vật liệu”. Nếu không chỉnh sửa, rủi ro chậm tiến độ và chất lượng thi công là điều khó tránh.
Nguồn cung vật liệu khổng lồ và làn sóng cấp phép mỏ khai thác
Cao tốc Vinh Thanh Thủy không chỉ đòi hỏi vốn đầu tư lớn mà còn tiêu thụ một khối lượng vật liệu xây dựng chưa từng có trên địa bàn Nghệ An. Dự án cần gần 9,9 triệu m3 đất san lấp, 995 nghìn m3 đá xây dựng, gần 1,8 triệu m3 cấp phối đá dăm, 850 nghìn m3 cát san lấp và 760 nghìn m3 cát bê tông. Khối lượng này vượt xa năng lực các mỏ hiện tại, khiến nguồn cung vật liệu trở thành điểm nghẽn hiển hiện. Trong bối cảnh tỉnh đồng thời triển khai nhiều dự án khác, nhu cầu vật liệu càng bị đẩy lên, trong khi công tác dự báo, khảo sát và công bố giá có thời điểm chưa sát thực tế.
Chính quyền tỉnh buộc phải chọn giải pháp mạnh: nâng công suất mỏ hiện hữu và cấp phép mỏ khai thác mới. Đến nay, Nghệ An đã quy hoạch và cấp thêm 12 mỏ, gồm 5 mỏ đất, 6 mỏ cát và 1 mỏ đá, trong đó nhiều mỏ được áp dụng cơ chế đặc thù không qua đấu giá để kịp thời “tiếp sức” cho cao tốc Vinh Thanh Thủy. Một số mỏ đất như Hồng Tân 1 đã được cấp phép và đang khai thác phục vụ Gói XL01 với trữ lượng gần 1 triệu m3. Tuy vậy, việc mở rộng khai thác nhanh sẽ không có ý nghĩa nếu thủ tục cấp phép, giải phóng mặt bằng mỏ và tổ chức vận chuyển không chạy đồng bộ với tiến độ từng gói thầu.
Thi công mùa mưa và tiến độ đấu thầu: Linh hoạt nhưng không thể bù thiếu vật liệu
Trong khi bài toán nguồn cung vật liệu chưa hoàn toàn ngã ngũ, các nhà thầu buộc phải linh hoạt tối đa trong tổ chức thi công để giữ nhịp dự án. Tại Gói XL01, đơn vị thi công cho biết họ chia ca, bố trí mũi thi công cọc khoan nhồi hoạt động cả những ngày mưa, đồng thời gia công khung thép và tập kết vật liệu; khi thời tiết tạnh, lập tức bơm nước, đổ bê tông ở các vị trí đã khoan. Sau 2 tháng, 56/233 cọc khoan nhồi đã hoàn thành, đạt 25%, cùng 3 bệ đúc dầm SuperT và trạm trộn bê tông công suất 180 tấn/giờ sẵn sàng cho việc đúc dầm.
Về mặt tổ chức dự án, 4/6 gói thầu xây lắp đã lựa chọn xong nhà thầu, 16 nhà thầu của 3 liên danh đang thi công trên 3 gói, Gói XL03 cũng đã có liên danh trúng thầu, còn hai gói XL04 và XL06 đang chấm thầu với mục tiêu hoàn tất lựa chọn trong tháng 9. Chủ tịch UBND tỉnh đã trực tiếp thị sát hiện trường ngày 16/9, yêu cầu đẩy nhanh thủ tục cấp phép, giải phóng mặt bằng và khai thác các mỏ vật liệu đặc thù, kịp thời gỡ vướng phát sinh. Tuy nhiên, dù thi công có linh hoạt tới đâu, nếu nguồn cung vật liệu không ổn định, tiến độ khai thác vật liệu không song hành với tiến độ gói thầu, nguy cơ chậm mốc vận hành năm 2029 vẫn hiện hữu.
Kết luận: Cần một cơ chế vật liệu “ăn khớp” với tham vọng cao tốc
Câu chuyện của cao tốc Vinh Thanh Thủy cho thấy rõ: nguồn nguyên vật liệu là yếu tố mấu chốt quyết định tiến độ, chứ không phải khẩu hiệu hay số lượng máy móc. Khi giá dự toán thấp hơn giá thị trường, nhà thầu bị kẹt giữa yêu cầu tiến độ và rủi ro tài chính; khi mỏ được cấp phép nhưng hạ tầng khai thác, vận chuyển chưa sẵn sàng, tiến độ trên công trường vẫn có thể “đói” vật liệu. Việc cấp phép hàng loạt mỏ mới, áp dụng cơ chế đặc thù và linh hoạt thi công mùa mưa là các bước đi cần thiết, nhưng chưa đủ.
Điều dự án cần là một cơ chế giá vật liệu cập nhật, sát thị trường, cho phép điều chỉnh kịp thời khi chênh lệch lớn, cùng một kế hoạch cấp phép mỏ khai thác gắn chặt với tiến độ từng gói thầu và năng lực vận chuyển thực tế. Chỉ khi chuỗi từ khảo sát giá, phê duyệt dự toán, cấp phép mỏ, khai thác đến thi công được vận hành như một hệ thống thống nhất, tham vọng đưa cao tốc Vinh Thanh Thủy vào khai thác đúng hẹn mới trở nên thuyết phục.
