Cao tốc Vinh Thanh Thủy: tăng tốc thi công nhưng không được phép “vỡ tiến độ”
Cao tốc Vinh Thanh Thủy là tuyến đường bộ cao tốc dài khoảng 60 km, đi qua 9 xã của Nghệ An, kết nối nút giao Hưng Tây trên cao tốc Bắc – Nam với Khu kinh tế cửa khẩu Thanh Thủy, được thiết kế 4–6 làn xe và kỳ vọng hoàn thành, đưa vào khai thác trong năm 2029 nhằm tăng cường kết nối giao thương với Lào.
Điểm tích cực là dự án đã bước vào giai đoạn tăng tốc với 15 mũi thi công đường cao tốc đang hoạt động đồng loạt trên 3 gói thầu XL01, XL02, XL03. Tiếng máy khoan, máy xúc vang suốt những ngày đầu tháng 10 cho thấy quyết tâm bám sát tiến độ ngoài hiện trường. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào không khí thi công sôi động mà bỏ qua các nút thắt về giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu và xử lý chất thải xây dựng, chúng ta sẽ đánh giá sai rủi ro chậm tiến độ. Thực tế, dự án đang là phép thử cho năng lực điều phối hạ tầng quy mô vùng, nơi tốc độ thi công phải song hành với kỷ luật môi trường và pháp lý.
Theo UBND tỉnh Nghệ An, dự án đã được bố trí 4.435,92 tỷ đồng vốn, trong đó giá trị giải ngân đạt 3.148,38 tỷ đồng, tương đương 70,97% kế hoạch. Câu hỏi không còn là “có tiền hay không”, mà là “có kịp giải phóng mặt bằng, mở mỏ vật liệu và bãi thải để hấp thụ nguồn vốn này đúng tiến độ hay không”. Nếu các điểm nghẽn không được tháo gỡ kịp thời, 15 mũi thi công hiện nay có nguy cơ phải “chờ mặt bằng, chờ bãi thải” thay vì tăng tốc.
15 mũi thi công và những nút thắt mặt bằng, cầu và vật liệu
Về mặt tổ chức thi công, chủ đầu tư đã chia Dự án thành phần 1 thành 6 gói thầu, trong đó XL01, XL02, XL03 đã lựa chọn xong nhà thầu và triển khai 15 mũi thi công đồng loạt. Kế hoạch là thi công 3 ca liên tục để bù lại tiến độ, bảo đảm mốc hoàn thành. Đây là cách tiếp cận đúng: tăng số mũi thi công để rút ngắn thời gian, thay vì dồn áp lực vào vài điểm. Nhưng tốc độ tại công trường đang bị kéo lùi bởi những ràng buộc ngoài hàng rào dự án.
Công tác giải phóng mặt bằng mới bàn giao khoảng 41,36 km, đạt 68,9% chiều dài tuyến. Đất nông nghiệp gần như đã xong, nhưng đất ở và đất lâm nghiệp tại Nam Đàn, Kim Bảng vẫn còn vướng mắc. Việc di dời đường điện 500 kV ở Vạn An và tận thu lâm sản ở khu vực địa hình phức tạp tiếp tục kéo dài thời gian. Nói cách khác, máy móc có thể làm ba ca, nhưng mặt bằng chỉ mở từng đoạn, làm giảm hiệu quả của 15 mũi thi công đường cao tốc.
Thêm vào đó, các hạng mục khoan cọc nhồi, đúc dầm cầu đang là điểm nghẽn kỹ thuật, đòi hỏi thiết bị chuyên dụng và mặt bằng sạch để lắp đặt bãi đúc, bãi tập kết. Một trong những vấn đề tỉnh Nghệ An đặc biệt lưu ý là nguy cơ thiếu vật liệu xây dựng do thủ tục cấp phép mỏ đá mới mất nhiều thời gian. Nếu không chủ động nguồn vật liệu, mọi kế hoạch tăng ca chỉ là “chạy tại chỗ”. Dự án đang cho thấy bài học quen thuộc: hạ tầng lớn không chậm vì thiếu quyết tâm, mà vì thiếu sự chuẩn bị đồng bộ về pháp lý, đất đai và vật liệu.
Hầm xuyên núi Đại Huệ: công nghệ hiện đại trong địa chất phức tạp
Hạng mục hầm xuyên núi Đại Huệ là điểm nhấn kỹ thuật của toàn tuyến cao tốc Vinh Thanh Thủy. Hầm được thiết kế gồm 2 ống hầm độc lập, mỗi ống dài gần 500 m, rộng gần 15 m, bố trí 3 làn xe. Đây không chỉ là công trình giao thông mà còn là phép thử về năng lực thi công hầm hiện đại trong điều kiện địa chất miền Trung nhiều biến động.
Tại cửa hầm trái Đại Huệ, robot đào hầm chuyên dụng đang khoan phá từng lớp đất đá, sau đó đất đá được xúc, vận chuyển ra ngoài, mái hầm được gia cố bằng vì thép và bê tông. Những mét hầm đầu tiên mới được đào từ cuối tháng 9, đến ngày 9/10 mới đạt 9 m, cho thấy nhà thầu đang thận trọng với điều kiện địa chất nứt nẻ, phức tạp. Khi cần, đơn vị phải kết hợp khoan, nổ mìn và gia cố tăng cường để bảo đảm an toàn cho người lao động và công trình.
Tỉnh Nghệ An đặt mục tiêu hoàn thành toàn bộ bê tông vỏ hầm Đại Huệ trước tháng 12/2027, và nếu điều kiện thuận lợi, có thể thông hầm ngay trong năm 2026. Đây là mục tiêu tham vọng nhưng hợp lý, bởi hầm xuyên núi Đại Huệ không chỉ rút ngắn hành trình mà còn loại bỏ điểm đen đèo dốc trên tuyến kết nối với Lào. Vấn đề là tiến độ hầm phải được bảo vệ bằng mặt bằng sạch hai phía và chuỗi cung ứng vật liệu ổn định, nếu không, mũi thi công hầm hiện đại cũng sẽ bị “trói chân” bởi những thủ tục trên mặt đất.
18,6 triệu m³ chất thải xây dựng: nút thắt bãi thải bị xem nhẹ
Ít được chú ý trên truyền thông nhưng xử lý chất thải xây dựng mới là nút thắt chiến lược của cao tốc Vinh Thanh Thủy. Chỉ riêng gói XL02, trong quá trình bóc hữu cơ, đào nền đường đã phát sinh khối lượng đất đá dư thừa lên tới hàng triệu mét khối, buộc nhà thầu phải tạm đổ dọc hai bên tuyến do chưa có bãi thải chính thức. Về tổng thể, toàn tuyến dự kiến phát sinh hơn 18 triệu m³ vật liệu thừa cần được vận chuyển đến các bãi thải được quy hoạch để tránh ô nhiễm môi trường và tuân thủ pháp luật.
Theo Ban Quản lý dự án công trình giao thông Nghệ An, tuyến cao tốc này cần 24 bãi thải rắn với tổng diện tích hơn 303 ha và sức chứa 18.661.880 m³. Thế nhưng đến đầu tháng 10, nhiều vị trí bãi thải tại Kim Liên, Nam Đàn, Xuân Lam, Hòa Quang và đặc biệt là 11 bãi tại Kim Bảng vẫn chưa được bàn giao do phải chờ phê duyệt chuyển mục đích sử dụng đất và hoàn tất giải phóng mặt bằng. Chính quyền cấp xã đang phải làm song song hai việc: mở mặt bằng tuyến chính và rà soát, điều chỉnh diện tích bãi thải để làm cơ sở thu hồi đất.
Việc chậm bàn giao bãi thải khiến hàng triệu mét khối đất đá phải “tạm trú” hai bên đường, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, bụi bẩn và lãng phí chi phí vận chuyển hai lần. Nếu không coi xử lý chất thải xây dựng là một hạng mục hạ tầng bắt buộc ngay từ đầu, mọi cam kết về thi công 3 ca liên tục sẽ bị giới hạn bởi chỗ chứa đất đá. Nói thẳng: bãi thải không còn là chuyện phụ trợ, mà là điều kiện tiên quyết để bảo vệ tiến độ và môi trường của cả dự án.
Kết nối với Lào: ý nghĩa vùng và điều kiện để cao tốc không “chậm chân”
Cao tốc Vinh Thanh Thủy không chỉ là một dự án giao thông của Nghệ An, mà là mảnh ghép quan trọng trong trục kết nối vùng giữa Bắc Trung Bộ và Trung Lào. Tuyến đường bắt đầu từ nút giao Hưng Tây trên cao tốc Bắc – Nam và kết thúc tại Khu kinh tế cửa khẩu Thanh Thủy, kết nối trực tiếp với Lào. Khi hoàn thành, tuyến này sẽ rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa, hành khách giữa hai nước, tạo dư địa mới cho thương mại, đầu tư và du lịch xuyên biên giới.
Chính vì vậy, mọi tháng ngày chậm trễ đều có giá của nó: cơ hội logistics qua tay, chi phí vận tải cao hơn, doanh nghiệp chậm tiếp cận thị trường mới. Việc Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Hoàng Phú Hiền trực tiếp kiểm tra hiện trường các gói XL01–XL05 và hạ tầng tái định cư ngày 3/10 cho thấy áp lực tiến độ đang được đẩy xuống tận công trường. Nhưng áp lực chỉ có ý nghĩa khi đi kèm giải pháp cụ thể cho từng nút thắt.
Muốn cao tốc Vinh Thanh Thủy về đích năm 2029 như mục tiêu đề ra, ba việc phải được làm đến nơi đến chốn: một là đẩy nhanh giải phóng mặt bằng, nhất là đất ở, đất lâm nghiệp và các công trình hạ tầng kỹ thuật; hai là hoàn thiện thủ tục mỏ vật liệu, bảo đảm nguồn cung ổn định; ba là sớm phê duyệt, bàn giao 24 bãi thải để xử lý trọn vẹn 18,6 triệu m³ chất thải xây dựng. Nếu coi đây là dự án hạ tầng vùng chứ không chỉ là một tuyến đường, các quyết định về đất đai, môi trường và tổ chức thi công cần được ưu tiên tương xứng với vai trò chiến lược của nó.
