Từ cảng cửa ngõ đến trung tâm chuỗi cung ứng mới
Hệ sinh thái cảng xanh Hải Phòng là mô hình phát triển kết hợp cảng biển sâu, số hóa vận hành và hạ tầng giao thông đa phương thức, nhằm biến cảng biển từ điểm thông quan truyền thống thành trung tâm điều phối logistics, tối ưu chi phí và giảm phát thải cho toàn chuỗi cung ứng khu vực. Trong cấu trúc kinh tế đồng bằng sông Hồng, Hải Phòng đã là cực tăng trưởng công nghiệp – dịch vụ – logistics hàng đầu, đồng thời giữ vai trò cửa ngõ cảng biển lớn nhất miền Bắc với cụm cảng nước sâu Lạch Huyện. Nhưng điều đáng nói hơn là thành phố đang chủ động “thoát vai” một cảng xuất nhập khẩu thuần túy để trở thành mắt xích trọng yếu trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây không chỉ là tham vọng địa phương, mà là bước chuyển chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh chuỗi cung ứng Đông Bắc Á ngày càng gay gắt.
Tín hiệu rõ nhất cho sự đổi vai này là yêu cầu của lãnh đạo Chính phủ tại Diễn đàn Logistics Vùng tổ chức ở Hải Phòng: tư duy phát triển logistics phải chuyển mạnh từ địa giới hành chính sang vùng kinh tế, hành lang kinh tế và chuỗi cung ứng. Với Hải Phòng, Chính phủ giao nhiệm vụ nghiên cứu mô hình tích hợp cảng biển – logistics – công nghiệp – thương mại, coi hệ thống cảng cửa ngõ quốc tế và hạ tầng giao thông đa phương thức là động lực tăng trưởng dài hạn. Nói cách khác, cảng không còn là “điểm cuối” của hàng hóa, mà là bộ não tổ chức dòng hàng toàn vùng. Nếu Hải Phòng nắm bắt đúng cơ hội này, vị thế của thành phố trong chuỗi cung ứng Đông Nam Á hoàn toàn có thể được nâng lên một nấc mới.
Cảng xanh Lạch Huyện: Lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên carbon
Hải Phòng chọn đi thẳng vào mô hình cảng xanh Hải Phòng vì nhận ra rằng cuộc chơi chuỗi cung ứng tương lai sẽ do những cảng biển phát thải thấp và vận hành số hóa dẫn dắt. Khi các thị trường như EU, Mỹ, Nhật Bản siết chặt tiêu chuẩn dấu chân carbon và triển khai cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), “xanh hóa” cảng biển không còn là lựa chọn, mà là điều kiện để hàng Việt không bị loại khỏi sân chơi. Cảng biển là “trái tim” điều phối toàn bộ chuỗi cung ứng; nếu trái tim này vận hành bằng công nghệ cũ, chi phí nhiên liệu cao và phát thải lớn, cả chuỗi sẽ mất lợi thế. Ngược lại, một cảng xanh được số hóa tốt sẽ kéo cả hệ thống logistics cảng biển tiến lên.
Tại cụm cảng nước sâu Lạch Huyện, các bến mới được quy hoạch theo hướng cảng bán tự động: cần cẩu bờ và thiết bị nâng hạ chạy dầu diesel được thay bằng cần cẩu điện e-RTG, e-RMG; đồng thời lắp đặt hệ thống cấp điện bờ để tàu tắt động cơ phụ khi neo đậu. Đây là bước chuyển đáng kể về công nghệ, không chỉ giảm phát thải mà còn giảm chi phí vận hành. Song song, cảng áp dụng ePort, eOffice và hệ sinh thái số ISP để kết nối dữ liệu trực tuyến giữa cảng, hải quan, kiểm dịch và hãng tàu, hướng đến mô hình cảng thông minh, bán tự động trong tương lai gần, qua đó rút ngắn thời gian tàu nằm chờ và chu chuyển container. Logistics xanh, như nhận định của cơ quan chuyên trách, giúp giảm chi phí bằng tối ưu vận tải và kho bãi, đồng thời đáp ứng tiêu chuẩn môi trường khắt khe để hàng Việt giữ được lợi thế cạnh tranh.
Hạ tầng giao thông đa phương thức: Mạch máu của trung tâm chuỗi cung ứng
Một cảng xanh hiện đại sẽ mất nhiều ý nghĩa nếu phía sau nó vẫn là mạng lưới logistics lệ thuộc vào xe tải. Hiện nay, vận tải đường bộ đang gánh 70–85% tổng lượng hàng hóa và phát thải tới 85% khí nhà kính của ngành giao thông. Nếu Hải Phòng không phá vỡ thế độc canh đường bộ, giấc mơ trung tâm chuỗi cung ứng sẽ bị chặn ngay từ cửa ngõ. Vì vậy, bài toán then chốt là xây dựng hạ tầng giao thông đa phương thức, kết nối nhuần nhuyễn đường biển, đường thủy nội địa, đường sắt và đường bộ cao tốc. Quan điểm này trùng với khuyến nghị từ phía doanh nghiệp logistics quốc tế: yếu tố sống còn trước hết là tính đồng bộ trong kết nối giữa các phương thức vận tải và sự gắn kết chặt giữa hệ thống cảng, hậu phương cảng, khu công nghiệp và nguồn hàng.
Thực tế, hành lang vận tải thủy – biển đang cho thấy hiệu quả kinh tế lẫn môi trường. Vận chuyển một container 20 feet từ cảng cạn Quế Võ về Lạch Huyện bằng xà lan tải trọng 96 TEU chỉ tiêu tốn khoảng 10 lít dầu, giảm 80% CO2 so với 45 lít dầu nếu dùng xe đầu kéo đường bộ. Để khuyến khích chuyển tải sang đường thủy nội địa, Hải Phòng đã giảm 50% phí hạ tầng đối với container vận chuyển bằng đường này. Song song với đường thủy, tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng kết nối trực tiếp vào Lạch Huyện được kỳ vọng là mảnh ghép cuối cùng của mạng lưới vận tải đa phương thức. Theo quy hoạch, các tuyến đường sắt liên vận từ Vân Nam (Trung Quốc) về Hải Phòng đang tạo bệ phóng vững chắc để thành phố tiến sâu hơn vào mạng lưới cung ứng toàn cầu.
Từ logistics cảng biển đến hệ sinh thái chuỗi cung ứng thế hệ mới
Nếu chỉ dừng ở logistics cảng biển, Hải Phòng sẽ khó cạnh tranh với những điểm trung chuyển hàng hóa khác trong khu vực. Điểm khác biệt phải nằm ở chỗ thành phố biến trung tâm logistics thành một hệ sinh thái hội nhập, nơi hàng hóa không chỉ được lưu trữ mà còn được xử lý, phân loại, gia tăng giá trị rồi phân phối sâu vào chuỗi cung ứng. Theo nhìn nhận của lãnh đạo một doanh nghiệp logistics quốc tế, một hub thế hệ mới phải vận hành theo mô hình dịch vụ “một cửa”, nơi toàn bộ quy trình logistics được xử lý tại một điểm duy nhất để tối ưu thời gian và cắt giảm chi phí luân chuyển. Nói cách khác, Hải Phòng cần chuyển từ tư duy “cảng nhận – cảng giao” sang “cảng tổ chức – cảng quyết định” dòng hàng.
Để làm được điều này, hạ tầng cứng chưa đủ; cần song hành cải cách thể chế và nền tảng số dùng chung. Từ góc độ doanh nghiệp, tính chủ động chỉ được phát huy khi thủ tục hành chính được đơn giản hóa, cơ chế cho phép doanh nghiệp thực hiện những gì pháp luật không cấm và các hoạt động logistics bên thứ ba như quá cảnh, trung chuyển, lắp ráp chế biến đơn giản được thực hiện thuận lợi tại các địa điểm có hải quan quản lý. Về phía hạ tầng dịch vụ, dự án tổ hợp logistics thế hệ mới tại xã Kiến Hải gần cảng quy hoạch Nam Đồ Sơn do Bee Logistics triển khai là một thử nghiệm quan trọng. Nếu các mô hình như vậy gắn kết chặt với cảng biển, khu công nghiệp và hạ tầng đa phương thức, Hải Phòng sẽ có trong tay một “bộ não chuỗi cung ứng” đúng nghĩa.
Động lực bứt phá cho kinh tế bền vững của thành phố cảng
Trung tâm chuỗi cung ứng không chỉ là câu chuyện hạ tầng; đó là chiến lược phát triển kinh tế bền vững của cả thành phố. Xây dựng hệ sinh thái cảng xanh gắn với hạ tầng giao thông đa phương thức tại Hải Phòng giúp giải bài toán chi phí vận tải, giảm phát thải và mở ra không gian phát triển kinh tế biển hiện đại. Khi vận tải đường bộ giảm tải, phát thải khí nhà kính từ ngành giao thông được cắt giảm, đồng thời doanh nghiệp xuất khẩu hưởng lợi từ chi phí logistics thấp hơn và khả năng đáp ứng những bộ tiêu chuẩn môi trường khắt khe. Đây là cách Hải Phòng biến áp lực chuyển đổi xanh thành lợi thế cạnh tranh dài hạn, thay vì coi đó là gánh nặng.
Tuy nhiên, quỹ đạo phát triển này chỉ bền vững nếu có sự phối hợp ba bên. Một bên là thể chế kiến tạo của Chính phủ thông qua định hướng chuyển tư duy logistics từ địa giới hành chính sang chuỗi cung ứng. Một bên là chính sách đòn bẩy của Hải Phòng như ưu đãi phí hạ tầng đường thủy, mô hình PPP phát triển khu thương mại tự do, ICD và trung tâm logistics liên vùng. Bên còn lại là tinh thần chủ động của doanh nghiệp trong đầu tư công nghệ, nhân lực và mô hình dịch vụ mới. Khi ba mảnh ghép này khớp lại, Hải Phòng không chỉ có cơ hội trở thành trung tâm điều phối logistics cốt lõi, mà còn có thể đóng vai trò một “mắt xích xanh” vững chắc trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
