Đọc sách hè: từ “giữ con ở nhà” đến chiến lược nuôi dưỡng trí tuệ
Chương trình đọc sách hè là chuỗi hoạt động kết hợp đọc, trải nghiệm và vui chơi, được thư viện, nhà trường và địa phương tổ chức trong kỳ nghỉ, nhằm giúp học sinh duy trì thói quen học tập, tiếp xúc với sách, rèn kỹ năng sống và tham gia hoạt động văn hóa lành mạnh thay vì dành trọn mùa hè cho thiết bị số và giải trí thụ động. Nói cách khác, đây không còn là “chỗ gửi trẻ” mà là chiến lược nuôi dưỡng trí tuệ và nhân cách cho cả một thế hệ.
Điểm đáng nói là các chương trình đọc sách hè hiện nay đã thoát khỏi kiểu đọc chép – kể lại, chuyển sang mô hình học mà chơi – chơi mà học, gắn sách với công nghệ, đời sống và trách nhiệm công dân. Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tại Quảng Ninh, chương trình Hè vui đọc sách ở Đồng Tháp hay các thư viện hè cho trẻ em ở nhiều địa phương đang cho thấy: nếu được thiết kế tốt, đọc sách hoàn toàn có thể trở thành một loại giải trí lành mạnh học sinh chủ động lựa chọn, chứ không phải nhiệm vụ ép buộc từ người lớn.
Quảng Ninh: cuộc thi văn hóa đọc và cú hích từ không gian số
Sau hơn 3 tháng phát động, Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Quảng Ninh đã thu hút gần 40.000 học sinh thuộc 125 cơ sở giáo dục tham gia. Đây là minh chứng rõ ràng rằng khi cuộc thi văn hóa đọc được thiết kế đúng, học sinh không hề “ngại” sách. Quan trọng hơn, cuộc thi diễn ra trong bối cảnh tỉnh đang triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa, nên đọc sách được đặt đúng vị trí: một trụ cột của chiến lược văn hóa chứ không phải phong trào nhất thời.
Điều làm nên khác biệt là cách học sinh tiếp cận sách. Năm nay, nhiều em dùng video, nhật ký đọc sách, tập san, tranh minh họa, infographic, mã QR và các sản phẩm số để thể hiện suy nghĩ. Sách trở thành chất liệu để các em liên hệ với lịch sử dân tộc, văn hóa Quảng Ninh, kỹ năng sống, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thay vì chỉ tóm tắt nội dung. Từ gần 40.000 bài dự thi vòng đầu, 473 bài được chọn vào vòng tỉnh và 57 giải thưởng được trao, trong đó có 3 danh hiệu Đại sứ Văn hóa đọc. Cách tổ chức này gửi đi thông điệp rất rõ: công nghệ không phải kẻ thù của sách, mà là công cụ mở rộng không gian đọc – miễn là học sinh được dạy cách chọn lọc và suy nghĩ độc lập.
Đồng Tháp: thư viện hè cho trẻ em và “mùa hè vui học – vui đọc”
Nếu Quảng Ninh nhấn mạnh cuộc thi, thì Đồng Tháp lại cho thấy sức mạnh của một chương trình đọc sách hè mang tính dịch vụ công cộng rõ nét. Hè vui đọc sách lần thứ XV do thư viện tỉnh tổ chức đã ghi nhận gần 164.000 lượt người tham gia và trên 491.850 lượt tài liệu được phục vụ, đáp ứng nhu cầu học tập và giải trí lành mạnh của thiếu nhi trong dịp hè. Theo lãnh đạo thư viện, chương trình đã góp phần tạo môi trường “vui học – vui đọc” cho thanh thiếu nhi tại tỉnh và cơ sở.
Điều đáng chú ý là các hoạt động được thiết kế thành những chuyên đề rõ ràng: “Vì một môi trường xanh”, “Em làm vườn – Vui học điều hay”, “Những anh hùng sống mãi với non sông”, “Kỹ năng sống dành cho thanh thiếu nhi”, “Tự hào Việt Nam qua từng trang sách”. Trẻ vừa đọc sách, vừa làm thí nghiệm khoa học vui, hướng dẫn Lego Robotics, xem phim qua kính thực tế ảo, thực hành tên lửa khí, tô màu tranh vẽ… Nhiều trường chọn thư viện làm điểm tổ chức hè; phụ huynh yên tâm vì con được học kỹ năng, đọc sách và trải nghiệm trong không gian an toàn. Đây là mô hình thư viện hè cho trẻ em mà nhiều địa phương khác có thể học: biến thư viện thành “trung tâm mùa hè” chứ không chỉ là nơi mượn trả sách.
Hoạt động văn hóa cho học sinh: khi đọc sách gắn với kỹ năng sống và bản sắc
Điểm chung của các chương trình đọc sách hè tiêu biểu là không dừng ở việc đọc – chép – trả lời câu hỏi, mà gắn chặt với hoạt động văn hóa học sinh và kỹ năng sống. Ở Quảng Ninh, nhiều bài dự thi cho thấy học sinh biết phân tích, liên hệ điều đọc được với trải nghiệm cá nhân và thực tế cuộc sống, từ tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc đến trách nhiệm với cộng đồng. Tức là, sách trở thành “điểm khởi hành” để trẻ suy nghĩ về mình và về xã hội, chứ không phải kết thúc ở điểm số.
Trong khi đó, tại Đồng Tháp, các chuyên đề như môi trường xanh, làm vườn, gương anh hùng, kỹ năng sống hay tự hào lịch sử giúp trẻ kết nối kiến thức trong sách với hành động cụ thể. Hoạt động đọc sách gắn với thực hành – từ chăm sóc rau ăn lá đến trải nghiệm STEM – làm cho tri thức trở nên hữu ích và dễ nhớ. Đây chính là điểm khiến các chương trình đọc sách hè trở thành hình mẫu giải trí lành mạnh học sinh: trẻ vẫn được vui chơi, khám phá công nghệ, làm thí nghiệm, nhưng mọi hoạt động đều có “sợi chỉ đỏ” là sách và giá trị giáo dục.
Gợi ý cho phụ huynh: chọn chương trình hè như thế nào để con không lãng phí mùa hè?
Từ những mô hình ở Quảng Ninh và Đồng Tháp, có thể rút ra một kết luận: phụ huynh đừng chỉ hỏi “con được trông ở đâu trong hè?”, mà nên hỏi “con được đọc gì, học gì và trải nghiệm ra sao?”. Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc cho thấy, khi có môi trường và động lực, hàng chục nghìn học sinh hoàn toàn có thể đọc để suy nghĩ, để sống có trách nhiệm và đóng góp cho quê hương. Chương trình Hè vui đọc sách khẳng định, thư viện hè cho trẻ em có thể đáp ứng cùng lúc nhu cầu học tập lẫn giải trí lành mạnh học sinh nếu được tổ chức tốt.
Vì vậy, khi chọn chương trình đọc sách hè, phụ huynh nên ưu tiên những nơi: có hoạt động gắn sách với kỹ năng sống; kết hợp đọc với trải nghiệm thực hành; khuyến khích con sáng tạo bằng video, poster, nhật ký đọc; và có đội ngũ giáo viên, thủ thư dẫn dắt. Các địa phương cũng không nên “trông chờ” vào một cuộc thi hay chiến dịch ngắn ngày. Như chính các nhà tổ chức đã thừa nhận, phát triển văn hóa đọc cần môi trường thường xuyên trong nhà trường, gia đình và cộng đồng, được làm mới bằng công nghệ và những hình thức gần gũi với người trẻ. Nếu làm được điều đó, mỗi mùa hè sẽ là một bước tiến của trẻ trên hành trình trưởng thành cùng sách.
