Nguyễn Vinh Sơn: Từ người kể chuyện đến người kiến tạo di sản
Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là Nghệ sỹ Ưu tú của điện ảnh Việt, được biết đến với gia tài tác phẩm không nhiều nhưng mỗi phim đều trở thành cột mốc quan trọng trong lịch sử phim Việt, đồng thời để lại ảnh hưởng bền bỉ lên nhiều thế hệ khán giả và nhà làm phim trẻ.
Ông ra đi ở tuổi 73 sau khoảng một tháng phát hiện ung thư, trong vòng tay gia đình tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sự mất mát này khiến đồng nghiệp và khán giả bàng hoàng, nhưng đồng thời buộc chúng ta nhìn lại di sản điện ảnh Việt mà ông góp phần định hình. Điều đáng nói là gia tài của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn “không nhiều”, song mỗi bộ phim lại vận hành như một viên gạch nền móng cho điện ảnh và truyền hình, xứng đáng được xem là những tác phẩm kinh điển Việt Nam của giai đoạn chuyển mình sau chiến tranh. Đó không phải là sự nghiệp của một người chạy theo số lượng, mà của một tác giả kiên quyết bảo vệ chuẩn mực thẩm mỹ và nhân văn.
Ba tác phẩm, ba lát cắt lịch sử phim Việt
Nhìn vào lịch sử phim Việt cuối thế kỷ 20, khó có thể bỏ qua bộ ba Tuổi thơ dữ dội (1989), Đất phương Nam và Trăng nơi đáy giếng như ba mốc tự sự về chiến tranh, đất và người, thân phận. Tuổi thơ dữ dội chuyển thể từ tiểu thuyết Phùng Quán, kể về thiếu niên liên lạc trong kháng chiến chống Pháp, với nhân vật Mừng hiền lành nhưng bị nghi là Việt gian, vẫn một mực trung thành với Cách mạng. Bộ phim nhận Bông Sen Bạc, giải Phim thiếu nhi hay nhất và giúp đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn đoạt Đạo diễn xuất sắc nhất tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ 9.
Đất phương Nam, chuyển thể từ Đất rừng phương Nam, buộc phải lược bỏ yếu tố “rừng” vì điều kiện quay hạn chế, nhưng ê-kíp đã “lựa cơm gắp mắm” để vẫn giữ tinh thần nguyên tác. Phim khắc họa đời sống sông nước Nam Bộ phóng khoáng, hào sảng, tinh thần kháng chiến bất khuất và trở thành ấn tượng khó quên với thế hệ khán giả 7X–9X, đồng thời là series truyền hình Việt đầu tiên xuất khẩu sang Mỹ, Australia và một số nước châu Âu. Trăng nơi đáy giếng tiếp tục khẳng định phong cách trầm tư, nhân văn khi đi sâu vào nỗi niềm người phụ nữ Huế, với diễn xuất Hồng Ánh được nâng tầm nhờ sự ý nhị trong cách kể của đạo diễn.
Ngôn ngữ điện ảnh tinh tế và dấu ấn trên khán giả nhiều thế hệ
Điều làm đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn khác biệt không chỉ là đề tài, mà là cách ông dùng ngôn ngữ điện ảnh để chạm vào ký ức tập thể. Trong Tuổi thơ dữ dội, cảnh hai cậu bé đứng bên suối, viết chữ “nhạc” rồi lắng nghe tiếng ru từ ký ức cho thấy ông coi âm thanh như linh hồn của hình ảnh, buộc người xem “nghe” được cả những điều không nhìn thấy. Sự lãng mạn này lặp lại trong Đất phương Nam khi An và Cò nhìn thấy mẹ Cò hiện về trong đêm trăng, mang đến bữa cơm no giữa bờ sông gió lạnh – một cảnh vừa huyền ảo vừa rất đời.
Trên truyền hình, Đất phương Nam từng xuất hiện bên mâm cơm gia đình, trên những chiếc tivi thùng, trở thành ký ức chung của cả xóm cùng chờ từng tập. Hôm nay, khi phim được xem lại trên điện thoại, nó vẫn giữ sức sống, chứng minh rằng tác phẩm kinh điển Việt Nam không nằm ở kỹ thuật thời thượng mà ở chiều sâu nhân vật và bối cảnh. Như chia sẻ của diễn viên Hùng Thuận, dù thời gian không đứng về phía con người, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn đã để lại một tác phẩm mà “thời gian có trôi qua bao lâu, người ta vẫn sẽ nhớ, vẫn sẽ thương”.
Người thầy thầm lặng và gia đình HKFilm trong di sản điện ảnh Việt
Di sản của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn không dừng ở phim ảnh; nó còn nằm trong những con người mà ông truyền lửa. Xuất thân nghèo, từng bán vé số, bán mía, chạy ba gác, chụp hình dạo trước nhà thờ Đức Bà, ông tích lũy một khả năng quan sát sắc sảo và ý chí độc lập, trở thành nền tảng cho phong cách làm phim kiên định. Sau Đất phương Nam, ông truyền cảm hứng để em trai – nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan – thành lập Hãng phim HKFilm, chuyên sản xuất, hậu kỳ và cung cấp thiết bị cho phim trường.
Sau 20 năm, HKFilm đã nâng đỡ “biết bao nhiêu thế hệ đạo diễn” từ phim ngắn đầu tay đến các dự án chiếu rạp, trở thành cầu nối giữa thế hệ đạo diễn thập niên 1990 và lớp đạo diễn những năm 2020. Trên ảnh bìa của hãng, người trong nghề dễ dàng nhận ra các thế hệ con cháu gia đình đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn cùng những đạo diễn trẻ vẫn tiếp tục sự nghiệp làm phim, truyền cảm hứng cho đồng nghiệp theo đuổi con đường này. Trong một khung hình, ông đứng cạnh những tên tuổi như Bùi Thạc Chuyên, Nguyễn Võ Nghiêm Minh, Trần Anh Hùng, Victor Vũ – một minh chứng rằng ông là mắt xích quan trọng trong mạng lưới sáng tạo làm nên di sản điện ảnh Việt.
Tư liệu quý và ý nghĩa của một đời làm nghề
Khoảng 20 năm trước, một đoạn phim dài 10 phút được thực hiện để ghi lại hành trình làm nghề của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn. Những thước phim tư liệu này không chỉ là kỷ niệm mà còn là bản tóm lược cô đọng về triết lý sáng tạo của ông: làm ít nhưng làm kỹ, đặt bản sắc văn hóa dân tộc và chiều sâu nhân văn lên hàng đầu. Đó là lý do ông được xem là gương mặt tiêu biểu của điện ảnh Việt Nam, để lại niềm tiếc thương sâu sắc trong lòng đồng nghiệp và nhiều thế hệ khán giả.
Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là người trầm tính, ít nói về đời tư nhưng luôn nhiệt huyết trong các hoạt động trao đổi nghề, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm với lớp trẻ. Gia tài không đồ sộ, điều kiện sản xuất đôi khi hạn chế – như việc Đất phương Nam phải bỏ chữ “rừng” – nhưng chính trong những giới hạn đó, ông chứng minh rằng lịch sử phim Việt được viết nên bởi những người dám chọn con đường khó. Di sản của ông không phải tượng đài xa vời, mà là những bộ phim vẫn được xem lại, những đạo diễn trẻ vẫn tiếp tục làm phim, và một niềm tin giản dị rằng điện ảnh Việt có thể sâu sắc mà không cần ồn ào.
