Xuất nhập khẩu Đông Nam Á: Bước ngoặt tăng trưởng xoay quanh công nghệ
Xuất nhập khẩu Đông Nam Á là tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ được các nền kinh tế trong khu vực bán ra nước ngoài và mua từ đối tác quốc tế, phản ánh mức độ gắn kết của khu vực với chuỗi cung ứng toàn cầu, cấu trúc ngành sản xuất và sức mua nội địa trong từng giai đoạn phát triển kinh tế.
Điểm mấu chốt của bức tranh xuất nhập khẩu Đông Nam Á hiện nay là: khu vực đang bứt phá nhờ các mặt hàng công nghệ cao và nhập khẩu phục vụ sản xuất, nhưng đồng thời đối mặt rủi ro phụ thuộc vào một số nhóm hàng và thị trường. Tại một nền kinh tế trụ cột trong khu vực, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng đã vượt xa cùng kỳ, với bốn tháng liên tiếp quy mô mỗi tháng trên 100 tỷ USD và riêng tháng 9 đạt 117,72 tỷ USD. Nếu duy trì được nhịp này, tổng kim ngạch cả năm được dự báo có thể lên tới khoảng 1.241 tỷ USD, cho thấy quỹ đạo tăng trưởng thương mại khu vực đang bước vào giai đoạn tăng tốc mới.
Bảy mặt hàng xuất khẩu chính: Cơ hội lớn nhưng rủi ro tập trung
Động lực nổi bật nhất của xuất khẩu khu vực là nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, khi riêng một nền kinh tế đã ghi nhận mức tăng tới 59,6% so với cùng kỳ. Cùng với máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng và điện thoại, ba nhóm này chiếm khoảng 53,1% tổng kim ngạch xuất khẩu và đóng góp khoảng 54% vào phần tăng thêm của xuất khẩu. Điều này cho thấy xuất nhập khẩu Đông Nam Á đang được dẫn dắt rõ rệt bởi công nghiệp chế biến, đặc biệt là điện tử.
Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn màu hồng. Các ngành sử dụng nhiều lao động như dệt may, giày dép, gỗ và sản phẩm gỗ chỉ tăng rất khiêm tốn, thấp hơn nhiều so với tốc độ chung. Nông, thủy sản cũng phân hóa: thủy sản và rau quả tăng khá, trong khi cà phê và gạo lại giảm kim ngạch dù sản lượng tăng. Khi bảy mặt hàng xuất khẩu chính chiếm tới 70,7% tổng kim ngạch 9 tháng, khu vực đang đứng trước bài toán: hoặc nâng cấp chuỗi giá trị nội địa để giảm lệ thuộc, hoặc chấp nhận rủi ro cao khi chu kỳ sản phẩm và đơn hàng toàn cầu đảo chiều.
Nhập khẩu tăng 36,7%: Tín hiệu mở rộng sản xuất hay cảnh báo phụ thuộc?
Ở chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu trong khu vực tăng tốc mạnh, phản ánh nhu cầu đầu vào cho sản xuất đang mở rộng. Một nền kinh tế đầu tàu ghi nhận nhập khẩu 9 tháng đạt 453,71 tỷ USD, tăng 36,7%, tương ứng tăng khoảng 121,8 tỷ USD so với cùng kỳ. Con số này không chỉ cho thấy quy mô nhập khẩu phình to, mà còn khẳng định vai trò dẫn dắt của các nhóm hàng phục vụ sản xuất như máy móc, thiết bị, linh kiện điện tử và nguyên liệu đầu vào.
Nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng tới 71,7% và chiếm khoảng 41,6% tổng kim ngạch nhập khẩu; cộng với máy móc, thiết bị, hai nhóm này chiếm khoảng 53,5% tổng kim ngạch. Nhiều nguyên liệu như vải, kim loại thường, chất dẻo nguyên liệu, sản phẩm từ chất dẻo cũng duy trì quy mô lớn. Nhìn tích cực, đây là nền tảng cho tăng trưởng công nghiệp chế biến, chế tạo. Nhưng mặt khác, nó phơi bày mức độ phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung linh kiện, thiết bị và nguyên phụ liệu từ bên ngoài, khiến tăng trưởng thương mại khu vực dễ bị tổn thương trước các cú sốc chuỗi cung ứng.
Ba thị trường nhập khẩu lớn chiếm gần 2/3: Lợi thế chi phí hay điểm nghẽn chiến lược?
Một xu hướng đáng chú ý trong tăng trưởng thương mại khu vực là mức độ tập trung rất cao vào vài thị trường cung ứng chủ lực. Trong 9 tháng, nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc) chiếm tới 65,1% tổng kim ngạch nhập khẩu của một nền kinh tế trung tâm, qua đó kéo cả cấu trúc nhập khẩu Đông Nam Á nghiêng mạnh về ba đối tác này. Riêng Trung Quốc chiếm 41,3% tổng kim ngạch nhập khẩu, với mức tăng 39,3% so với cùng kỳ.
Đáng nói hơn, nhập khẩu từ Trung Quốc tập trung vào đúng những nhóm hàng then chốt: máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng 81,3%, chiếm hơn 37% kim ngạch nhập khẩu từ thị trường này; máy móc, thiết bị cũng tăng mạnh. Cùng với đó là vải, điện thoại và linh kiện, sản phẩm và nguyên liệu từ chất dẻo, sắt thép. Câu hỏi đặt ra cho xuất nhập khẩu Đông Nam Á không còn là có nên đa dạng hóa nguồn cung hay không, mà là đa dạng hóa nhanh đến mức nào để vừa giữ được lợi thế chi phí, vừa giảm rủi ro khi một thị trường lớn gặp biến động.
Kết luận: Tăng trưởng thương mại khu vực sẽ bền vững nếu giảm lệ thuộc và nâng cấp chuỗi giá trị
Tổng thể, xuất nhập khẩu Đông Nam Á đang ở giai đoạn bứt phá: tổng kim ngạch có thể chạm mốc 1.241 tỷ USD nếu duy trì được nhịp tăng hiện tại, bảy mặt hàng xuất khẩu chính chiếm hơn 70% kim ngạch, nhập khẩu tăng 36,7% với ba thị trường cung ứng chiếm gần hai phần ba tổng kim ngạch. Những con số này cho thấy khu vực đã gắn chặt với chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt ở các ngành công nghệ cao.
Nhưng chính sự tập trung vào một số mặt hàng và thị trường lại là điểm yếu chiến lược. Nếu muốn tăng trưởng thương mại khu vực bền vững, Đông Nam Á cần đi theo ba hướng: mở rộng năng lực cung ứng trong nước cho các ngành công nghệ để gia tăng giá trị lan tỏa; hỗ trợ nâng năng suất và đổi mới sản phẩm ở các ngành thâm dụng lao động; và từng bước đa dạng hóa nguồn cung nguyên phụ liệu, thiết bị. Chỉ khi đó, đà bứt phá hiện nay mới chuyển hóa thành lợi thế dài hạn, thay vì trở thành vòng xoáy phụ thuộc mới.
