Siêu đô thị lớn nhất Đông Nam Á và bài toán chất thải khổng lồ
Khủng hoảng xử lý chất thải TP.HCM là tình trạng một siêu đô thị sau khi hợp nhất địa giới phải tiếp nhận và xử lý lượng chất thải rắn sinh hoạt lớn nhất cả nước, trong khi mô hình chôn lấp đã quá tải, công nghệ xử lý rác hiện đại triển khai chậm và hạ tầng môi trường Việt Nam chưa theo kịp tốc độ phát sinh rác. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, TP.HCM trở thành địa phương có lượng chất thải rắn sinh hoạt lớn nhất cả nước, tạo áp lực lớn lên hạ tầng môi trường. Việc hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu khiến tổng lượng rác sinh hoạt lên khoảng 14.000 tấn/ngày, tương đương hơn 20% rác sinh hoạt cả nước. Khi hơn một phần năm rác của cả Việt Nam dồn về một đô thị, việc tiếp tục phụ thuộc vào chôn lấp không chỉ là lạc hậu mà còn nguy hiểm, bởi quỹ đất xử lý cuối nguồn ngày càng thu hẹp và người dân khu vực lân cận đã phải chịu mùi hôi, ô nhiễm kéo dài.
Đa Phước cao 40m và Vietstar chậm vận hành: điểm nghẽn hai đầu hệ thống
Nếu cần một hình ảnh để mô tả khủng hoảng chôn lấp rác ở TP.HCM, đó chính là đỉnh rác tại Đa Phước cao tới 40m, tương đương tòa nhà 12-13 tầng. Bãi chôn lấp này đã tiếp nhận khoảng 31,5 triệu tấn, vượt 7,5 triệu tấn so với mức được phê duyệt, buộc thành phố phải đề nghị nâng tổng năng lực tiếp nhận từ 24 lên 41 triệu tấn. Điều này đồng nghĩa trong ngắn hạn, thành phố vẫn phải phụ thuộc vào bãi chôn lấp lớn nhất khu vực, dù nơi đây từng được dự kiến đóng cửa. Ở đầu kia, công nghệ xử lý rác lại ì ạch: sau 7 năm động thổ, nhà máy đốt rác phát điện Vietstar vẫn chưa vận hành. Dự án điện rác từng động thổ năm 2019 nhưng đến tháng 3/2025 mới chính thức khởi công sau khi hoàn tất một phần thủ tục. Những diễn biến tại Vietstar và Đa Phước cho thấy nỗ lực giảm chôn lấp của TP.HCM mắc kẹt ở cả hai đầu: nhà máy mới chậm vận hành, bãi rác cũ vẫn phải nhận hàng nghìn tấn mỗi ngày. Người dân khu Nam thành phố đã nhiều lần phản ánh mùi hôi ảnh hưởng sinh hoạt, buộc chính quyền yêu cầu chủ đầu tư khắc phục.
Chuyển đổi công nghệ xử lý rác: tham vọng 90% nhưng khoảng cách còn xa
Trước sức ép khủng khiếp của khủng hoảng chôn lấp rác, TP.HCM buộc phải đặt cược vào công nghệ xử lý rác hiện đại. Thành phố đang đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi từ chôn lấp sang công nghệ xử lý hiện đại, lấy đốt rác phát điện làm hướng đi chủ đạo. Mục tiêu là tới năm 2030, trên 90% rác thải sinh hoạt được xử lý bằng công nghệ mới, theo định hướng của lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường. Có thể trích dẫn: "tính đến tháng 3/2026, trong khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày sau khi TP.HCM hợp nhất, chỉ khoảng 41% được xử lý bằng công nghệ hiện đại, 59% còn lại vẫn chôn lấp". Thành phố đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện; nếu toàn bộ vận hành, tỷ lệ xử lý hiện đại có thể vượt 90% vào năm 2030. Tuy nhiên, nhiều mốc giảm chôn lấp trước đó đã lỡ hẹn: chỉ tiêu đến năm 2020 và 2025 đều không đạt. Điều này cho thấy, xử lý chất thải TP.HCM không thiếu tầm nhìn, mà thiếu khả năng biến chiến lược công nghệ xử lý rác thành công trình cụ thể đúng tiến độ.
Thắng Nhì: một trạm trung chuyển 441 tỷ đồng có đủ giải tỏa áp lực?
Một điểm sáng hiếm hoi trong bức tranh hạ tầng môi trường Việt Nam tại TP.HCM nằm ở các mắt xích trung chuyển. Dự án nâng cấp, cải tạo, sửa chữa Trạm trung chuyển chất thải rắn Thắng Nhì đã được quyết định chủ trương đầu tư từ tháng 7, nhằm nâng công suất và hiệu quả quản lý vệ sinh môi trường. Ngày 13-8, UBND phường Vũng Tàu đã làm việc với Ban Quản lý các khu liên hợp xử lý chất thải để thống nhất phương án đầu tư. Trên khu đất hơn 5.600m², dự án nhóm B này sẽ xây dựng nhà chứa thiết bị ép rác, khu nghiền, khu rửa xe, nhà điều hành, nhà chứa chất thải nguy hại cùng hệ thống giao thông nội bộ, cây xanh, điện chiếu sáng và pin năng lượng mặt trời trên mái. Tổng mức đầu tư dự kiến hơn 441 tỷ đồng từ ngân sách thành phố, triển khai đến năm 2029, với công suất tiếp nhận tối đa 360 tấn/ngày. Về bản chất, đây là bước nâng cấp quan trọng trong chuỗi thu gom – trung chuyển – xử lý, nhưng nếu các nhà máy đốt rác phát điện tiếp tục chậm, trạm trung chuyển hiện đại cũng chỉ là cửa ngõ dẫn rác tới những đỉnh chôn lấp ngày càng cao.
Để không sống cùng núi rác: cần siết thủ tục, phân loại tại nguồn và trách nhiệm giải trình
Bài toán xử lý chất thải TP.HCM không thể giải quyết chỉ bằng thêm vài nhà máy đốt rác phát điện trên giấy. Câu chuyện Vietstar phải thực hiện tới 49 thủ tục, khiến nhà máy điện rác kéo dài nhiều năm dù đã có vốn và công nghệ, cho thấy thủ tục đầu tư đang cản trở chuyển đổi công nghệ xử lý rác hơn bất kỳ yếu tố kỹ thuật nào. Trong bối cảnh quỹ đất dành cho các khu xử lý ngày càng thu hẹp, mỗi năm trì hoãn là thêm hàng triệu tấn rác bị chôn lấp, thêm mùi hôi, nước rỉ và nguy cơ ô nhiễm đe dọa người dân. Định hướng phân loại rác tại nguồn, tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn mà thành phố hướng tới, nhưng nếu không đi kèm trách nhiệm giải trình tiến độ của từng dự án, mục tiêu 90% xử lý hiện đại vào 2030 sẽ chỉ là khẩu hiệu. TP.HCM có đủ quy mô, nguồn lực và áp lực để trở thành phòng thí nghiệm cho một cấu trúc hạ tầng môi trường Việt Nam mới; câu hỏi còn lại là liệu hệ thống quản trị có dám cắt giảm thủ tục, buộc các dự án phải chạy kịp tốc độ phát sinh rác hay không.
