Đề xuất khôi phục tuyến khí là gì?
Đề xuất nối lại trung chuyển khí đốt Nga qua Ukraine là phương án được cho là do Washington thúc đẩy, nhằm đưa khí Nga trở lại thị trường châu Âu thông qua một đơn vị trung gian của Mỹ. Đây chưa phải thỏa thuận đã được các bên chấp thuận. Theo thông tin được công bố, hai đặc phái viên Mỹ Jared Kushner và Steve Witkoff nêu ý tưởng này trong các chuyến thăm Moscow và Kiev hồi tháng 9.
Kế hoạch được mô tả như một phần trong nỗ lực ngừng tấn công hạ tầng năng lượng giữa Nga và Ukraine, trước vòng đàm phán hòa bình ba bên dự kiến diễn ra tại Abu Dhabi trong tháng 11. Theo phương án được thuật lại, Ukraine nhận phí trung chuyển, còn đơn vị trung gian Mỹ tham gia xử lý hoạt động xuất khẩu. Tuy nhiên, các thông tin hiện có không nêu đầy đủ điều khoản, cơ chế pháp lý hay cam kết cụ thể của từng bên. Vì thế, gọi đây là một kế hoạch sẵn sàng triển khai sẽ đi xa hơn những gì đã được xác nhận.
Moscow bác tính khả thi, nhưng chưa đóng cửa tương lai
Ngày 2/11, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nói tình hình thực tế khiến kế hoạch không thể triển khai trong điều kiện hiện nay. Cùng một phản ứng được phản ánh ở cả hai nguồn: Moscow bác tính khả thi trước mắt, nhưng không tuyên bố rằng dòng khí sẽ không bao giờ được khôi phục.
Peskov cho biết khả năng nối lại sau này phụ thuộc vào thiện chí của bên mua, bên bán và năng lực cung ứng của phía bán. Đó là những điều kiện khái quát, không phải danh sách tiêu chí có thể dùng để đánh giá tiến độ. Hai nguồn không cung cấp chi tiết khiến Điện Kremlin kết luận phương án hiện tại bất khả thi, cũng không làm rõ Moscow muốn thay đổi điều gì trước khi đàm phán tiếp. Khoảng trống này quan trọng: lời bác bỏ cho thấy trở ngại chính trị còn lớn, nhưng chưa đủ để xác định liệu một thiết kế khác có thể được chấp nhận hay không.
Tuyến cũ đã dừng, chính sách châu Âu đi hướng khác
Trung chuyển khí Nga qua Ukraine chấm dứt ngày 1/1/2025, sau khi Kiev không gia hạn thỏa thuận vận chuyển kéo dài 5 năm. Việc khởi động lại vì thế không chỉ là mở van trên một tuyến đường ống: nó đòi hỏi sự đồng thuận về vận chuyển, mua bán và cách xử lý các rào cản trừng phạt.
Trở ngại lớn hơn nằm ở hướng đi chính sách của EU. Brussels bác khả năng quay lại nhập khẩu khí Nga quy mô lớn và đặt mục tiêu chấm dứt hoàn toàn việc nhập khẩu nhiên liệu này vào cuối năm 2027. Trong khi đó, nguồn cung khí EU chịu sức ép khi dự trữ suy giảm và thị trường đối mặt nguy cơ thiếu hụt vào mùa đông. Nghịch lý là nhu cầu an ninh năng lượng có thể khiến một số bên quan tâm tới nguồn cung bổ sung, nhưng điều đó không xóa bỏ lựa chọn chính trị đã được EU công bố. Một đơn vị trung gian Mỹ cũng chưa tự giải quyết được mâu thuẫn ấy.
Điều gì cần có để đề xuất của Mỹ tiến xa?
Trước mắt, Washington muốn thúc đẩy thỏa thuận ngừng các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng trước cuộc đàm phán ba bên dự kiến tại Abu Dhabi trong tháng 11. Nhưng ngừng tấn công và khôi phục thương mại khí đốt là hai việc khác nhau: việc thứ nhất cần một cam kết an ninh; việc thứ hai cần thỏa thuận vận chuyển, người mua, người bán và cơ sở pháp lý phù hợp.
Washington cũng được cho là cân nhắc khôi phục Nord Stream trong một thỏa thuận rộng hơn, nhưng các đường ống này bị hư hại nghiêm trọng trong các vụ nổ năm 2022. Điều đó càng cho thấy ý tưởng khôi phục dòng khí đang gắn với một dàn xếp chính trị lớn, chứ không phải giải pháp kỹ thuật đơn lẻ. Để đề xuất của Mỹ khả thi, các bên phải thống nhất được cả điều kiện an ninh lẫn thương mại, đồng thời xử lý sự bất đồng với định hướng của EU. Hiện chưa có thông tin đủ cụ thể để nói những điều kiện ấy đã hình thành.
Kết luận: chưa thể xem đây là lối ra cho nguồn cung
Phản ứng của Peskov đặt giới hạn rõ ràng cho kỳ vọng trước mắt: Moscow cho rằng trung chuyển khí đốt Nga qua Ukraine không thể nối lại trong hoàn cảnh hiện nay. Việc ông để ngỏ khả năng tương lai không đồng nghĩa Nga đã chấp nhận đề xuất của Mỹ; điều kiện còn phụ thuộc vào người mua, người bán và năng lực cung ứng, trong khi nội dung cụ thể của phương án vẫn chưa được công bố đầy đủ.
Vì vậy, đề xuất này hiện nên được nhìn nhận như một ý tưởng nằm trong các cuộc vận động ngoại giao, không phải kế hoạch chắc chắn sẽ bổ sung khí cho châu Âu. Chừng nào chưa có đồng thuận chính trị, thỏa thuận vận chuyển và cơ chế mua bán được làm rõ, nguồn cung khí EU vẫn không thể dựa vào tuyến Ukraine như một phương án sắp khôi phục.
