Từ quyền chủ động thể chế đến tham vọng tăng trưởng hai con số
Quy hoạch 100 năm TPHCM là tầm nhìn dài hạn kết hợp với Luật phát triển đô thị mới, nhằm trao thêm quyền chủ động thể chế, tổ chức lại không gian và hạ tầng, để thành phố chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng đô thị sang mô hình siêu đô thị đa cực có năng suất cao và khả năng duy trì tăng trưởng hai con số trong dài hạn. Điểm mấu chốt của giai đoạn này không còn là xin – cho cơ chế, mà là TPHCM tự thiết kế chính sách, tự huy động nguồn lực và chịu trách nhiệm về kết quả phát triển. Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ 1/10/2026 mở ra “không gian thể chế mới”, nhưng biến không gian đó thành tăng trưởng hay không phụ thuộc vào cách thành phố lựa chọn ưu tiên, tổ chức thực thi và buộc các bộ, ngành phải đồng hành theo một phương thức hoàn toàn khác trước.
Siêu đô thị đa cực: 5 cực tăng trưởng hay 5 mảnh rời?
Quy hoạch 100 năm TPHCM đặt mục tiêu biến thành phố thành siêu đô thị đa cực với 5 cực tăng trưởng chiến lược, nhưng đa cực chỉ có ý nghĩa khi các cực kết nối thành một hệ thống kinh tế thống nhất. Theo quy hoạch, cực lõi trung tâm giữ vai trò tài chính, quản trị và dịch vụ toàn cầu; phía Đông là cực đổi mới sáng tạo gắn với sân bay Long Thành; phía Tây là đô thị y tế – giáo dục; phía Bắc là công nghiệp – logistics; phía Nam là cực cảng biển – thương mại tự do – năng lượng với trục Cái Mép – Thị Vải – Cần Giờ. Nếu mỗi cực chỉ là một “dự án lớn” thiếu chuỗi liên kết sản xuất – logistics – tài chính – nghiên cứu, TPHCM sẽ lặp lại mô hình phát triển lan tỏa, trung tâm quá tải, vùng ven manh mún. Quy hoạch lần này phải là khung chiến lược phân bổ lại dân cư, việc làm, hạ tầng và quyền lực quản trị theo cấu trúc đa cực, chứ không phải bản đồ chia khu chức năng đẹp trên giấy.
Hạ tầng đồng bộ: chọn ít dự án nhưng mở khóa nhiều không gian
Muốn đạt tăng trưởng hai con số, TPHCM không thể tiếp tục đầu tư hạ tầng theo kiểu “chỗ nào tắc thì mở đường”, mà phải coi hạ tầng đồng bộ là công cụ tái cấu trúc không gian phát triển. Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh, trước mỗi quyết định đầu tư, thành phố phải trả lời 3 câu hỏi: dự án mở khóa không gian nào, tạo ra động lực kinh tế gì và mang lại giá trị gì cho người dân, doanh nghiệp trong toàn vùng Đông Nam Bộ. Điều đó buộc TPHCM phải ưu tiên các dự án đường bộ, đường sắt, đường thủy, cảng biển, hàng không và giao thông công cộng có tác động liên vùng, gắn với mô hình TOD và thích ứng ngập, triều cường, sụt lún. Một tuyến metro, một vành đai hay một cụm cảng chỉ xứng đáng được ưu tiên nếu nó kéo theo được nhà ở, việc làm, dịch vụ và nguồn thu mới, chứ không chỉ làm tăng giá đất cục bộ.
Phân cấp, phân quyền vùng: điều kiện để cảng biển và logistics bật lên
Quy hoạch 100 năm TPHCM chỉ có thể biến tham vọng thành hiện thực nếu đi kèm một cơ chế phân cấp, phân quyền vùng đủ sâu, đặc biệt với cảng biển và logistics. Cực Nam được định hướng trở thành cực cảng biển – thương mại tự do – năng lượng, kết nối Cái Mép – Thị Vải – Cần Giờ thành trung tâm giao thương quốc tế và kinh tế biển, nhưng nếu thủ tục, quy hoạch cảng, luồng tuyến, khu phi thuế quan vẫn bị chia cắt giữa nhiều cấp, nhiều tỉnh, lợi thế chiến lược này sẽ bị triệt tiêu. Luật phát triển đô thị cho phép thiết kế các hình thức phối hợp khác nhau giữa TPHCM và Trung ương; vấn đề là thành phố phải chủ động đưa ra bài toán cụ thể, mô hình khai thác cảng, logistics và vùng hậu cần, còn các bộ, ngành phải đồng hành đúng thẩm quyền, đúng thời điểm, thay vì áp dụng một bộ quy trình chung cho mọi địa phương.
Từ “thành phố xin cơ chế” sang “thành phố tự chịu trách nhiệm”
Bản chất của giai đoạn mới là chuyển TPHCM từ “thành phố xin cơ chế” sang “thành phố tự chịu trách nhiệm” về con đường trở thành siêu đô thị đa cực. Luật phát triển đô thị trao thêm quyền, nhưng quyền chỉ có ý nghĩa khi đi kèm năng lực chuẩn bị phương án, tính toán nguồn lực và chấp nhận đánh đổi. Thành phố phải dám chọn ít chương trình đột phá nhưng làm đến cùng, thay vì dàn trải nhiều đề án thiếu vốn, thiếu người. Mỗi dự án hạ tầng phải được soi dưới ba câu hỏi về không gian, động lực kinh tế và giá trị xã hội; mỗi cực tăng trưởng phải gắn với một chiến lược ngành rõ ràng; mỗi đề nghị Trung ương phải đi kèm hồ sơ, kịch bản và cam kết kết quả. Nếu làm được, quy hoạch 100 năm TPHCM sẽ không chỉ là tầm nhìn đẹp, mà là nền tảng để thành phố tiến gần mục tiêu tăng trưởng hai con số một cách bền vững.
