Quy hoạch TPHCM 100 năm: Bước ngoặt chính trị – đô thị đã đến
Quy hoạch TPHCM 100 năm là kế hoạch tổng thể tổ chức không gian, hạ tầng và hệ sinh thái kinh tế của thành phố trên quy mô gần 6.800 km², định hướng dân số, các cực tăng trưởng, mô hình giao thông và cách khai thác quỹ đất để phát triển đô thị bền vững, gắn với các cơ chế tài chính, pháp lý mới nhằm tạo nguồn lực dài hạn cho tăng trưởng. Điểm đáng nói là quy hoạch lần này không chỉ là một bộ bản vẽ kỹ thuật mà là quyết định chính trị về tương lai siêu đô thị 6.800 km². Ngày 12/10, Thường trực HĐND và UBND TPHCM đã họp để nghe báo cáo chuẩn bị kỳ họp chuyên đề thứ sáu, nơi quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm sẽ được đưa ra xem xét cùng hàng loạt cơ chế mới về phát triển đô thị. Theo tôi, việc đặt tầm nhìn 100 năm buộc thành phố phải trả lời câu hỏi: TPHCM muốn trở thành loại đô thị nào trong chuỗi đô thị toàn cầu, và người dân sẽ sống trong một thành phố ra sao – chứ không chỉ là chuyện thêm vài tuyến đường hay vài khu dân cư mới.
Siêu đô thị 6.800 km²: Đa cực, đa trung tâm và bài toán quỹ đất
Dự thảo quy hoạch định hình TPHCM như một siêu đô thị 6.800 km² với mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, gồm 5 cực động lực, 5 hệ liên kết chiến lược, 5 trung tâm vệ tinh và 10 vùng quản lý phát triển. Đây là bước rời khỏi tư duy đô thị một lõi truyền thống, hướng tới cấu trúc linh hoạt hơn, giảm áp lực lên khu trung tâm hiện hữu. Quy mô gần 6.800 km² mở ra dư địa lớn, nhưng quy hoạch nhấn mạnh không phải toàn bộ diện tích đều được khai thác thương mại; quỹ đất phải phân bổ cho hạ tầng, công trình công cộng, không gian sinh thái và dự trữ dài hạn. Theo TS. Trần Du Lịch, cần chuyển từ “quy hoạch đất” sang “quy hoạch hệ sinh thái kinh tế”, nghĩa là đất đai phải gắn với câu chuyện ngành nào tạo giá trị cao, dân sống và làm việc ở đâu, hạ tầng nào nâng năng suất. Tôi cho rằng nếu không dám thay đổi tư duy này, siêu đô thị 6.800 km² sẽ chỉ là con số diện tích khổng lồ trên giấy, thay vì trở thành nguồn lực thực sự cho phát triển đô thị bền vững.
Hạ tầng giao thông, TOD và nguồn lực từ đất: Cơ hội hay rủi ro?
Quy hoạch mới đặt hệ thống đường sắt, giao thông công cộng, cảng biển, sân bay, các tuyến vành đai và hành lang kinh tế trong cùng cấu trúc liên kết vùng, với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) là một động lực tái tổ chức không gian, phân bố dân cư và việc làm. Đây là lựa chọn đúng, vì nếu không xoay trục sang giao thông công cộng, mọi tham vọng siêu đô thị sẽ bị tắc ngay từ cửa ngõ. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Nguồn lực của Thành phố không chỉ bó hẹp ở ngân sách hay tiền vốn sẵn có, mà còn ở khả năng khai thác giá trị đất đai sau khi hạ tầng được đầu tư”. Quy hoạch đề cập các công cụ như PPP, trái phiếu chính quyền địa phương, tài chính xanh, quỹ hạ tầng, khai thác giá trị gia tăng từ đất (LVC) và TOD để kết nối quỹ đất với đầu tư hạ tầng. Tuy vậy, nếu cơ chế phân chia giá trị gia tăng từ đất không minh bạch, rất dễ biến TOD và LVC thành cuộc chơi của một số nhà đầu tư, thay vì trở thành nguồn lực quay lại phục vụ cộng đồng.
Khu thương mại tự do, trái phiếu đô thị và các chính sách kinh tế mới
Ở tầng kinh tế, quy hoạch tổng thể đặt các trụ cột gồm công nghiệp công nghệ cao; logistics gắn với cảng biển, hàng không và khu thương mại tự do; trung tâm tài chính quốc tế; du lịch, công nghiệp văn hóa; giáo dục, y tế, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo. Điều này cho thấy TPHCM muốn bước lên nấc thang mới, không chỉ là trung tâm công nghiệp – dịch vụ truyền thống. Kỳ họp chuyên đề sắp tới của HĐND TPHCM sẽ xem xét các chính sách phát triển kinh tế biển, khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp, vị trí việc làm và thu hút nhân lực chất lượng cao, cùng cơ chế hỗ trợ lãi suất cho dự án ưu tiên phát triển kinh tế – xã hội. Đồng thời, thành phố dự kiến bàn cơ chế phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu dự án, công trình, trái phiếu đô thị, trái phiếu xanh và vay từ các tổ chức tài chính trong nước để huy động vốn cho hạ tầng. Theo tôi, nếu các công cụ tài chính này không gắn chặt với tiêu chí phát triển đô thị bền vững và trách nhiệm giải trình, rủi ro nợ công và đầu tư dàn trải sẽ là mặt trái rất rõ.
Luật Phát triển đô thị và yêu cầu đặt người dân vào trung tâm
Bối cảnh quan trọng của quy hoạch TPHCM 100 năm là Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 01/10, bổ sung cơ sở pháp lý cho việc triển khai mô hình TOD, khai thác không gian ngầm, tổ chức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và phát triển đô thị. Kỳ họp chuyên đề của HĐND TPHCM vì thế dành tới 25 dự thảo nghị quyết liên quan triển khai luật này, tập trung vào cơ chế huy động nguồn lực, thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng, quản lý đô thị và nâng cao chất lượng nhân lực. Chủ tịch UBND TPHCM yêu cầu các sở, ngành rà soát kỹ hồ sơ, ưu tiên chính sách có cơ sở thực tiễn và khả năng triển khai ngay, đồng thời nhấn mạnh việc xây dựng chính sách phải lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, bảo đảm hiệu quả thiết thực. Đây là lời nhắc cần thiết, bởi một quy hoạch tầm nhìn 100 năm chỉ có ý nghĩa khi đời sống cư dân được cải thiện, cơ hội kinh tế mở rộng và không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình tái cấu trúc đô thị. Tóm lại, siêu đô thị 6.800 km² và các cơ chế mới là cơ hội hiếm có. Nhưng thành công hay thất bại sẽ phụ thuộc vào việc TPHCM có dám ưu tiên phát triển đô thị bền vững, minh bạch và lấy người dân làm chuẩn đo lường mọi quyết định hay không.
