Ga ngầm Bến Thành: trái tim của siêu đô thị ngầm Sài Gòn

Ga ngầm Bến Thành – định nghĩa mới về hạ tầng giao thông đô thị

Ga ngầm Bến Thành là một tổ hợp hạ tầng giao thông đa tầng nằm sâu 32 m dưới lòng đất, vừa là nhà ga metro trung tâm, vừa là không gian đô thị ngầm được quy hoạch để trung chuyển hành khách, kết nối nhiều tuyến metro Thành phố Hồ Chí Minh và phát triển thương mại, dịch vụ ngay trong lõi đô thị. Quan điểm rõ ràng cần được khẳng định: đây không chỉ là một công trình kỹ thuật, mà là bước ngoặt về cách thành phố tổ chức cuộc sống quanh giao thông công cộng. Tọa lạc tại khu vực vòng xoay Quách Thị Trang cũ, đối diện chợ Bến Thành – biểu tượng hơn trăm năm của Sài Gòn – ga ngầm Bến Thành được đánh giá là một trong những công trình hạ tầng phức tạp nhất tại trung tâm thành phố. Khi vận hành metro số 1 từ ngày 22/12/2024, nó lập tức cho thấy sức mạnh của một ga trung tâm: kéo dòng người xuống dưới mặt đất, giải tỏa áp lực giao thông mặt phố và mở ra một "siêu đô thị ngầm" mới mẻ trong tưởng tượng người dân.

Quy mô khổng lồ 4 tầng sâu 32 m: khi nhà ga trở thành công trình đô thị

Nhìn từ mặt đất, ít ai hình dung bên dưới ga ngầm Bến Thành là một khối hạ tầng đồ sộ dài 236 m, rộng 60 m, tổng diện tích sàn 37.658 m² – gần bằng 5 lần mặt cỏ sân Mỹ Đình. Theo một mô tả đáng nhớ, "điểm sâu nhất của ga Bến Thành là khoảng 32 m dưới mặt đất, tương đương tòa nhà 8–10 tầng". Bốn tầng ngầm được tổ chức như một dây chuyền khai thác vận hành: tầng B1 là sảnh chính với khu bán vé, kiểm soát tự động, hướng dẫn hành khách và các phòng kỹ thuật; tầng B2 là nơi khai thác metro số 1; tầng B3 dành cho tuyến số 4; tầng B4 chuẩn bị cho tuyến số 2 trong tương lai. Bao quanh khối không gian này là 370 tấm tường vây dài tổng cộng 1.612 m, dày 1–2 m, cắm sâu 39–58 m để giữ ổn định hố đào giữa trung tâm đô thị đông đúc – một lựa chọn cho thấy thành phố đã chấp nhận đầu tư hạ tầng giao thông ở cấp độ của các siêu đô thị tiên tiến.

Giếng trời hoa sen: biểu tượng của một siêu đô thị ngầm mở ra bầu trời

Điểm khiến ga ngầm Bến Thành vượt lên khỏi hình ảnh nhà ga khép kín là giếng trời hình hoa sen cách điệu ở trung tâm, hoạt động như một "phễu gom sáng" đưa ánh sáng tự nhiên xuống sảnh B1. Công trình cao khoảng 6 m, đường kính ngoài 27 m, diện tích lớn hơn 1,4 lần sân bóng rổ chuẩn NBA – con số chứng minh giếng trời này được xem như một không gian công cộng, không chỉ là chi tiết kỹ thuật. Khung thép, kính cách nhiệt, nhôm tổ ong và lớp phim ép được gia công, nhập khẩu từ Nhật Bản biến mái kính thành bề mặt tinh tế, kết nối trực quan giữa không gian ngầm và chợ Bến Thành phía trên. Trong bối cảnh nhiều siêu đô thị ngầm trên thế giới dễ trở nên bí bách, lựa chọn đưa ánh sáng trời xuống độ sâu hàng chục mét là tuyên bố thẩm mỹ: hạ tầng giao thông có thể đẹp, có thể dành chỗ cho con người ngẩng nhìn lên. Đồng hồ gốm sứ hơn 3 m với 12 cánh hoa sen trang trí họa tiết văn hóa Việt Nam mới được bổ sung càng củng cố cảm giác nhà ga là quảng trường ngầm, không chỉ là trạm lên xuống tàu.

Từ nút giao 4 tuyến đến mạng lưới 28 tuyến: Bến Thành và Thủ Thiêm là hai "trái tim"

Về bản chất, ga ngầm Bến Thành được thiết kế như một "siêu nút giao" của ít nhất 4 tuyến metro: số 1, 2, 3A và 4. Hiện nay, ga đang phục vụ tuyến Bến Thành – Suối Tiên, trong khi tuyến số 2 Bến Thành – Tham Lương đã khởi công, còn tuyến số 3A và số 4 đang chuẩn bị đầu tư. Song song đó, quy hoạch mạng lưới metro Thành phố Hồ Chí Minh đã mở rộng lên 28 tuyến, tổng chiều dài khoảng 1.024 km, bao gồm tuyến kết nối Thủ Thiêm với sân bay Long Thành. Trong bức tranh này, hai ga Bến Thành và Thủ Thiêm được xác định là hai điểm đặc biệt – điểm mở đầu và kết thúc, nơi gặp gỡ của nhiều tuyến giao thông và đường sắt – đóng vai trò "trái tim" mở ra không gian của đại đô thị. Quy hoạch ga Thủ Thiêm với diện tích 17,2 ha, kết nối đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, metro Bến Thành – Thủ Thiêm và metro Thủ Thiêm – Long Thành cho thấy tham vọng đặt hạ tầng giao thông công cộng làm khung xây dựng thành phố. Đó không phải là câu chuyện kỹ thuật đơn lẻ, mà là chiến lược phát triển đô thị gắn với metro, từ trung tâm cũ Bến Thành đến trung tâm mới Thủ Thiêm.

Tương lai siêu đô thị ngầm quanh ga Bến Thành: cơ hội tái tạo lõi trung tâm

Điều đáng bàn nhất không phải là vẻ hoành tráng của ga ngầm Bến Thành, mà là cách thành phố sẽ dùng nó để định hình một siêu đô thị ngầm đúng nghĩa. Quy hoạch khu công viên 23/9 rộng hơn 9,3 ha – bao gồm cả ga ngầm – đang được nghiên cứu để biến nơi đây thành tổ hợp công trình ngầm đa chức năng, kết hợp nhà ga metro, khu vận hành, thương mại, dịch vụ, bãi đậu xe và hạ tầng kỹ thuật. Khi không gian nhà ga và depot được tổ chức như "hạt nhân" của toàn bộ tổ hợp, metro không chỉ giải quyết bài toán đi lại mà còn tạo cốt lõi cho kinh tế đô thị xoay quanh giao thông công cộng. Quy mô mạng lưới metro đặt mục tiêu đạt 255 km vào năm 2030 và 355 km vào 2035 càng làm rõ lựa chọn: hoặc chúng ta chấp nhận sống với tắc đường trên mặt đất, hoặc chúng ta chuyển dần đời sống đô thị xuống dưới lòng đất. Trong lựa chọn đó, ga ngầm Bến Thành là phép thử đầu tiên – nếu thành công, nó sẽ chứng minh rằng Sài Gòn đủ khả năng xây và vận hành một siêu đô thị ngầm hiện đại, nhân văn, nơi hạ tầng giao thông không chỉ chở người mà còn nâng tầm trải nghiệm sống ở trung tâm thành phố.