Tổ hợp thương mại ngầm Bến Thành là gì và vì sao quan trọng?
Tổ hợp thương mại ngầm Bến Thành là một siêu tổ hợp 4 tầng dưới lòng đất dưới Công viên 23/9, kết nối trực tiếp ga metro Bến Thành, tích hợp trung tâm thương mại, dịch vụ, bãi đậu xe ngầm và các không gian công cộng, nhằm biến khu vực lõi trung tâm TP.HCM thành hạt nhân giao thông – kinh tế mới với mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).
Điểm xuất phát của ý tưởng là đề xuất tuyến đường sắt Bến Thành – Cần Giờ dài 52,92 km của VinSpeed, đã được TP.HCM chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư. Từ đó, thành phố cho phép lập quy hoạch chi tiết 1/500 để cụ thể hóa định hướng quy hoạch TP.HCM đến năm 2040, tầm nhìn đến 2060. Nói cách khác, đây không chỉ là một dự án bất động sản mà là thử nghiệm lớn cho chiến lược phát triển không gian dưới đất ở khu trung tâm, nơi đất vàng đã gần như kín chỗ.
Khu vực nghiên cứu rộng khoảng 93.100 m², tương đương 9,31 ha, bao trùm phần lõi Công viên 23/9 và vùng phụ cận thuộc phường Bến Thành. Vị trí này được bao bởi các trục Lê Lai, Phạm Ngũ Lão, Hàm Nghi – Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi, tức là đúng trung tâm lịch sử và cũng là nơi ùn tắc dày đặc nhất. Nếu không tái cấu trúc mạnh, trung tâm sẽ bị “nghẹt thở”; tổ hợp thương mại ngầm chính là câu trả lời mang tính hệ thống.
Thiết kế 4 tầng ngầm: từ ga metro Bến Thành tới mạng lưới TOD
Cốt lõi của đề án là phân khu 1 với hệ thống công trình ngầm tối đa 4 tầng, tổng diện tích sàn gần 318.000 m². Trong đó, khoảng 145.000 m² dành cho các chức năng thương mại, dịch vụ và tiện ích; khoảng 147.000 m² bố trí bãi đỗ xe ngầm. Đây là cấu trúc không gian dưới đất quy mô hiếm thấy tại Việt Nam, hướng đến một tổ hợp đa chức năng, nơi giao thông, mua sắm và dịch vụ được kết nối trong cùng chu trình khai thác.
Không gian ngầm tại ga metro Bến Thành được quy hoạch là điểm giao cắt của 5 tuyến đường sắt đô thị và tuyến đường sắt tốc độ cao: metro số 1, số 2, số 3A, số 4 và tuyến Bến Thành – Cần Giờ. Sự liên thông với trung tâm chuyển tiếp xe buýt Hàm Nghi, xe buýt điện và mạng lưới phố đi bộ ngầm sẽ tạo nên một mô hình TOD hoàn chỉnh, giảm tối đa ùn tắc giao thông trên mặt đất.
Theo hồ sơ quy hoạch, phần ngầm sẽ là khu vực khai thác chính, nơi nhà ga, trung tâm thương mại, khu dịch vụ, bãi đậu xe ngầm và hạ tầng kỹ thuật được bố trí liên hoàn, kết nối trực tiếp với mạng lưới đi bộ ngầm. "Không gian ngầm là hạt nhân của toàn bộ tổ hợp, tổ chức theo dây chuyền khai thác đồng bộ để đáp ứng yêu cầu vận hành lâu dài của hệ thống đường sắt đô thị". Đây là tư duy coi hạ tầng giao thông công cộng là trục chính, còn thương mại và dịch vụ bám theo như một hệ sinh thái, chứ không phải ngược lại.
Phát triển không gian dưới đất để trả lại mặt đất cho cộng đồng
Điểm đáng chú ý của quy hoạch là quan điểm “đẩy” tối đa hoạt động xuống dưới lòng đất để “giải phóng” mặt đất cho cộng đồng. Các hạng mục nhà ga, trung tâm thương mại, khu dịch vụ, bãi đậu xe ngầm và hạ tầng kỹ thuật được bố trí dưới Công viên 23/9 như một tổ hợp thương mại ngầm, trong khi trên mặt đất hạn chế xây dựng công trình, ưu tiên cây xanh, quảng trường và không gian đi bộ.
Theo đồ án, việc đưa hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe và khu thương mại xuống sâu giúp bảo toàn hơn 66,24% diện tích mặt đất cho cây xanh công cộng, tương đương khoảng 6,17 ha. Không gian cảnh quan được thiết kế thành các khu quy mô nhỏ, mỗi khu có bản sắc kiến trúc riêng, nhưng thống nhất và thân thiện với môi trường. Nếu làm đúng, Công viên 23/9 có thể trở thành công viên đô thị thực thụ thay vì bãi đỗ xe ngoài trời và khu tạm bợ.
Một mạng lưới hành lang đi bộ ngầm an toàn sẽ nối ga Bến Thành, Công viên 23/9, Chợ Bến Thành, phố đi bộ Nguyễn Huệ và các tổ hợp thương mại lân cận. Điều này cho phép người dân di chuyển hoàn toàn dưới lòng đất, tránh nắng mưa và va chạm giao thông trên đường bộ. Từ góc độ quy hoạch TP.HCM, đây là bước thử nghiệm phát triển không gian dưới đất làm lớp “thành phố thứ hai” hỗ trợ tầng mặt đất, thay vì tiếp tục chồng thêm bê tông lên bề mặt vốn đã quá tải.
Lợi ích cho người dân: từ bãi đậu xe ngầm tới trải nghiệm di chuyển mới
Với người dân, câu hỏi quan trọng nhất không phải là diện tích bao nhiêu, mà là tổ hợp thương mại ngầm này thay đổi cuộc sống hàng ngày ra sao. Trước hết, hệ thống bãi đỗ xe ngầm công cộng hiện đại với khoảng 147.000 m² sàn được kỳ vọng giải quyết cơ bản nhu cầu đậu ô tô, xe máy ở khu trung tâm. Nếu bãi đậu xe ngầm vận hành hiệu quả, việc đậu xe tràn lan trên lòng đường, vỉa hè quanh Bến Thành – Phạm Ngũ Lão – Nguyễn Trãi có thể giảm rõ rệt.
Thứ hai, việc tổ chức các khu chức năng theo hướng liên hoàn giữa không gian ngầm và mặt đất sẽ đáp ứng đồng thời nhu cầu giao thông, thương mại và dịch vụ công cộng. Người đi metro có thể lên bề mặt để vào công viên, hoặc đi xuyên dưới lòng đất tới trung tâm mua sắm, siêu thị, đại lộ ẩm thực và các điểm dịch vụ văn hóa, giải trí. Cảm giác “đổi tàu – mua sắm – ăn uống – lên công viên” trong cùng một chu trình di chuyển là trải nghiệm đô thị hoàn toàn mới cho trung tâm TP.HCM.
Theo đơn vị lập quy hoạch, phát triển khu thương mại và bãi xe ngầm là để tận dụng lợi thế của đầu mối giao thông công cộng lớn nhất thành phố, góp phần giảm áp lực giao thông mặt đất và tăng khả năng tiếp cận hệ thống metro, tuyến Bến Thành – Cần Giờ trong tương lai. Nói cách khác, người dân được hưởng lợi kép: di chuyển nhanh hơn, an toàn hơn, trong khi khu phố trên mặt đất trở nên yên tĩnh và nhiều cây xanh hơn.
Tham vấn cộng đồng và những câu hỏi phải trả lời trước khi đào sâu
Hiện nay, UBND phường Bến Thành đã thông báo lấy ý kiến cộng đồng dân cư về hồ sơ quy hoạch chi tiết 1/500 khu vực Công viên 23/9 kết hợp khu thương mại dịch vụ và bãi đỗ xe ngầm kết nối ga Bến Thành – Cần Giờ. Người dân có thể góp ý trực tiếp bằng phiếu tại UBND phường hoặc các điểm sinh hoạt khu phố, và gửi ý kiến qua cổng thông tin điện tử đến hết ngày 11/8. Đây là bước bắt buộc theo Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024, nhưng trong bối cảnh TP.HCM, nó còn là phép thử về mức độ đồng thuận xã hội với một dự án không gian dưới đất có quy mô lớn.
Tuy nhiên, một quy hoạch đẹp trên giấy không tự động biến thành thành phố tốt ngoài đời. Người dân có quyền đặt câu hỏi: tổ hợp thương mại ngầm này có trở thành một “trung tâm mua sắm cho số ít” hay thực sự là không gian công cộng mở? Chi phí vận hành, an toàn cháy nổ, tính kết nối với các tuyến phố hiện hữu, và khả năng chống ngập khi phát triển không gian dưới đất đều là những vấn đề cần công bố minh bạch và được giám sát liên tục.
Dù vậy, nếu bỏ qua tâm lý sợ hãi trước những thay đổi lớn, việc VinSpeed được giao lập đồ án quy hoạch chi tiết 1/500 theo định hướng quy hoạch TP.HCM đến năm 2040, tầm nhìn 2060 cho thấy thành phố đã sẵn sàng bước vào giai đoạn khai thác không gian ngầm bài bản. Ga metro Bến Thành vì thế không chỉ là điểm cuối một tuyến, mà có thể trở thành trung tâm kinh tế – giao thông mới của TP.HCM. Câu hỏi còn lại là: chúng ta có đủ bản lĩnh để biến ý tưởng thành hiện thực, và đủ lắng nghe để tổ hợp dưới lòng đất này thực sự phục vụ cộng đồng hay không?
