Thành phố ngầm dưới lòng chợ Bến Thành: Không chỉ là một nhà ga
Ga ngầm Bến Thành là một tổ hợp kiến trúc ngầm nằm sâu khoảng 32 mét dưới khu vực vòng xoay Quách Thị Trang cũ, dài 236 mét, rộng 60 mét, với bốn tầng hầm tổng diện tích sàn 37.658 m² được thiết kế như một “thành phố ngầm” đa chức năng, vừa là ga metro trung chuyển, vừa là lõi thương mại và dịch vụ gắn với giao thông công cộng trong trung tâm TP.HCM. Nhìn thẳng vào sự thật: đây không chỉ là một công trình hạ tầng giao thông TP.HCM, mà là tuyên ngôn về cách thành phố muốn phát triển tương lai quanh giao thông công cộng. Việc ga Bến Thành chính thức đón khách tuyến metro số 1 từ ngày 22/12/2024 đánh dấu thời điểm người dân được tiếp cận một trong những công trình hạ tầng phức tạp nhất khu vực trung tâm. Nếu trước đây không gian dưới chân chợ Bến Thành gần như bị bỏ quên, thì nay nó được tái định nghĩa thành một không gian đô thị hoàn toàn mới, vận hành dưới lòng đất nhưng ảnh hưởng trực tiếp lên đời sống trên mặt đất.
Kiến trúc ngầm 4 tầng: Quy mô đủ tạo nên một “siêu nút giao”
Điểm đáng nói nhất ở ga ngầm Bến Thành là cách kiến trúc ngầm được dùng để tổ chức lại luồng giao thông của cả khu vực trung tâm. Bốn tầng hầm được phân chia rõ chức năng: tầng B1 là sảnh chính với máy bán vé, cổng kiểm soát tự động, khu hướng dẫn hành khách và các phòng kỹ thuật; tầng B2 phục vụ metro số 1; tầng B3 dành cho tuyến số 4 và tầng B4 chuẩn bị cho tuyến số 2 trong tương lai. Việc thiết kế ngay từ đầu để kết nối bốn tuyến metro số 1, 2, 3a và 4 biến ga Bến Thành thành một “siêu nút giao” của mạng lưới đường sắt đô thị TP.HCM. Ý nghĩa ở đây không nằm ở các con số kỹ thuật, mà ở tầm nhìn: khi mạng lưới hoàn thiện, hàng trăm nghìn hành khách có thể chuyển tuyến dưới lòng đất thay vì chen chúc trên mặt đường. Tầng B1 còn được kết nối trực tiếp với không gian thương mại ngầm bên dưới đường Lê Lợi, hướng tới mô hình đô thị gắn kết với giao thông công cộng (TOD) – thứ mà TP.HCM đã nói đến nhiều năm nhưng nay mới có hình hài cụ thể.
Giếng trời hoa sen: Ánh sáng tự nhiên cho kiến trúc ngầm
Trong thế giới kiến trúc ngầm, việc thiếu sáng và cảm giác bức bối là rào cản lớn khiến nhiều người e ngại. Ga ngầm Bến Thành chọn cách đối diện vấn đề đó bằng giếng trời Toplight hình hoa sen cách điệu ngay trung tâm sảnh B1. Công trình này cao khoảng 6 mét, đường kính ngoài 27 mét, diện tích lớn gấp 1,4 lần sân bóng rổ tiêu chuẩn NBA, dùng khung thép, kính cách nhiệt và các tấm nhôm tổ ong, với phần vật liệu hoàn thiện được gia công và nhập khẩu từ Nhật Bản. Giếng trời hoạt động như một “phễu gom sáng”, đưa ánh sáng tự nhiên từ mặt đất xuống độ sâu hàng chục mét, mở tầm nhìn hướng về chợ Bến Thành và giảm cảm giác bị tách biệt với không gian trên mặt đất. Việc bổ sung đồng hồ gốm sứ cao hơn 3 mét, gồm 12 cánh hoa sen cách điệu mang họa tiết văn hóa Việt Nam, cho thấy tham vọng biến ga metro thành không gian thẩm mỹ và văn hóa, chứ không chỉ là nơi lên xuống tàu. Đây là lựa chọn táo bạo, khẳng định kiến trúc ngầm vẫn có thể giàu bản sắc, nếu được đặt đúng trọng tâm.
Mái che metro và nhà chờ: Hoàn thiện chuỗi trải nghiệm từ mặt đất xuống lòng đất
Một nhà ga tốt không thể tách rời trải nghiệm trước và sau khi xuống tàu. TP.HCM đang cố gắng sửa sai lâu năm của hạ tầng giao thông bằng hệ thống mái che metro và nhà chờ xe buýt hiện đại, kết nối chặt chẽ với các ga. Tại ga ngầm Bến Thành, một mái che dài khoảng 300 mét đã được lắp đặt trong khuôn viên công viên 23 Tháng 9, dẫn hành khách từ ga ngầm đến điểm đón xe buýt và các lối ra đường Phạm Ngũ Lão, Lê Lai. Thiết kế dạng zích zắc tạo thành hành lang đi bộ liên tục, khung thép sơn tĩnh điện cao khoảng 3 mét với mái lợp cách nhiệt màu xanh lá hài hòa cảnh quan. Song song đó, nhà chờ xe buýt kiểu mới dài khoảng 12 mét với mặt lưng kính, không gian khép kín, trang bị camera an ninh, màn hình chỉ dẫn hướng tuyến và cổng sạc USB, Type-C bảo vệ hành khách khỏi nắng mưa và thời tiết khắc nghiệt. Câu nói của một sinh viên sử dụng metro thường xuyên là minh chứng thuyết phục: “Có thêm mái che, việc di chuyển giữa ga metro và trạm xe buýt thuận tiện hơn nhiều, nhất là những hôm trời mưa hoặc nắng gắt”. Đây là mảnh ghép quan trọng, bởi nếu hành khách vẫn ướt mưa hay nóng rát khi chuyển tuyến thì mọi nỗ lực đầu tư kiến trúc ngầm đều mất đi một nửa giá trị.
Từ ga Bến Thành đến chiến lược giao thông công cộng mới
Ga ngầm Bến Thành, cùng hệ thống mái che metro và nhà chờ đồng bộ, là hình ảnh cô đọng cho cách TP.HCM muốn viết lại câu chuyện giao thông công cộng của mình. Thành phố đang tích cực lắp đặt mái che và nhà chờ hiện đại kết nối trạm xe buýt với các ga metro, miễn vé 134 tuyến xe buýt để khuyến khích người dân đi lại bằng phương tiện công cộng, đồng thời đặt mục tiêu mở rộng mạng lưới đường sắt đô thị lên 255 km vào năm 2030. Đó không chỉ là kế hoạch kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị – kinh tế: ưu tiên di chuyển công cộng, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân, giải phóng không gian đô thị cho người đi bộ. Quan điểm rõ ràng là: nếu muốn người dân “xuống xe, xuống tàu” thì trải nghiệm phải hấp dẫn hơn việc ngồi xe máy chen chúc ngoài nắng. Ga ngầm Bến Thành với kiến trúc ngầm quy mô, giếng trời hoa sen, hệ thống mái che liên hoàn và nhà chờ tiện nghi cho thấy TP.HCM đã hiểu điều đó. Câu hỏi còn lại không phải là liệu mô hình này có đúng hướng hay không, mà là thành phố có đủ quyết tâm để nhân rộng chất lượng này đến mọi ga metro, mọi trạm xe buýt, để hạ tầng giao thông TP.HCM thực sự thay đổi thói quen di chuyển của hàng triệu cư dân.
