Luật lao động Việt làm việc ở nước ngoài: từ “cho đi nhiều” sang “bảo vệ tốt”
Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là khung pháp lý điều chỉnh toàn bộ quá trình chuẩn bị nguồn, tuyển chọn, đào tạo, ký kết hợp đồng, bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ hồi hương đối với người Việt đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức hợp đồng, nhằm bảo đảm họ được làm việc hợp pháp, an toàn và được bảo vệ quyền lợi trên thị trường lao động quốc tế. Tại phiên thảo luận mới đây, đa số đại biểu Quốc hội khẳng định nhu cầu cấp bách phải sửa đổi luật, chuyển mạnh từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, đơn giản hóa thủ tục nhưng vẫn giữ hành lang pháp lý chặt chẽ để bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân khi ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng. Dự án sửa đổi được nhìn nhận không chỉ là chỉnh vài điều khoản, mà là tái định vị chính sách lao động Việt nước ngoài quanh hai trục: chất lượng nguồn nhân lực và bảo vệ quyền lợi lao động.
Tăng hậu kiểm, cơ sở dữ liệu và siết doanh nghiệp dịch vụ: “đường đi” phải an toàn trước khi nói đến cơ hội
Điểm đáng chú ý của lần sửa đổi này là dịch chuyển quyền lực quản lý từ khâu cấp phép sang khâu giám sát sau khi doanh nghiệp hoạt động. Các đại biểu thống nhất cần hoàn thiện quy định về chuẩn bị nguồn, tuyển chọn, đào tạo, thu và hoàn trả chi phí, đồng thời làm rõ trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý, tăng cường hậu kiểm và khai thác dữ liệu để cảnh báo sớm rủi ro, qua đó bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động. Cơ sở dữ liệu về người lao động Việt đi làm việc ở nước ngoài đã được xây dựng và khai thác từ năm 2015, mỗi năm xử lý trên 80.000 lượt thủ tục hành chính trên hệ thống này, và đang tiếp tục được nâng cấp. Bộ trưởng Nội vụ cho biết thêm, dự kiến sẽ cắt giảm 50% điều kiện về quy mô cơ sở vật chất cho doanh nghiệp dịch vụ. Cắt điều kiện nhưng tăng kiểm soát, nhất là mở rộng trách nhiệm pháp lý tới chủ sở hữu, cổ đông chi phối như nhiều đại biểu đề nghị, là thông điệp rõ: tự do kinh doanh không thể đứng trên bảo vệ quyền lợi lao động.
Chi phí, hoàn trả và hỗ trợ pháp lý: luật phải đứng về phía người lao động yếu thế
Chi phí luôn là nỗi lo lớn nhất của người lao động, đặc biệt khi phần lớn họ đi lao động nước ngoài bằng tiền vay, thế chấp tài sản. Nhiều đại biểu yêu cầu luật hóa nguyên tắc hoàn trả tiền cho người lao động khi không được tuyển chọn hoặc không xuất cảnh mà không do lỗi của họ, kèm thời hạn hoàn trả cụ thể. Có đề xuất nêu rõ người lao động phải được hoàn trả toàn bộ các khoản tiền đã nộp trong thời gian luật định, ví dụ 30 ngày, nếu chương trình chấm dứt không do lỗi của họ. Song song, dự thảo đã tiến một bước khi chỉ cho phép thu phí đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng nghề, ngoại ngữ sau khi người lao động được phía nước ngoài tuyển chọn; đồng thời khẳng định nguyên tắc không thu tiền tuyển dụng, không núp bóng phí giữ chỗ hay đặt cọc, mọi khoản thu phải công khai, có chứng từ. Như một đại biểu nhấn mạnh, người chịu rủi ro lớn nhất không phải doanh nghiệp mà chính là lao động và gia đình họ. Bởi vậy, mọi cơ chế thu – hoàn trả phải thiết kế với giả định người lao động là bên yếu thế cần được bảo vệ. Không kém phần quan trọng là nghĩa vụ hỗ trợ pháp lý. Góp ý vào dự thảo, có đại biểu đề nghị doanh nghiệp phải tư vấn pháp luật và hỗ trợ người lao động tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý bất cứ khi nào quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm hoặc phát sinh tranh chấp cần hỗ trợ pháp lý. Nếu luật chỉ giới hạn ở các trường hợp lạm dụng, bạo lực, phân biệt đối xử, sẽ bỏ sót những tranh chấp phổ biến như nợ lương, giữ giấy tờ, đơn phương chấm dứt hợp đồng, tai nạn lao động. Một luật lao động hiện đại không thể để người lao động tự xoay xở trong ma trận pháp lý nước bản địa.
Ưu tiên lao động chất lượng cao: tránh “chảy máu chất xám”, phải gắn với chiến lược quốc gia
Dự thảo khuyến khích đưa lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao đi làm việc ở nước ngoài, nhưng chính các đại biểu lại là người lên tiếng cảnh báo nguy cơ “chảy máu chất xám”. Trong bối cảnh các ngành mũi nhọn như AI, bán dẫn, công nghệ số, năng lượng, y tế, công nghiệp chế tạo đang thiếu hụt nhân lực trong nước, nhiều ý kiến cho rằng không thể chạy theo số lượng lao động kỹ thuật cao xuất cảnh nếu không tính tới nhu cầu trong nước. Đã có đề nghị chỉ ưu tiên xuất khẩu lao động chất lượng cao khi nguồn nhân lực trong nước đáp ứng hoặc vượt nhu cầu, hoặc khi Nhà nước xác định rõ việc đưa người đi là để đào tạo, tích lũy kinh nghiệm cho lĩnh vực chiến lược đất nước đang rất cần. Góc nhìn này hợp lý: lao động Việt nước ngoài phải là phần mở rộng của chiến lược phát triển nguồn nhân lực, chứ không phải kênh “chuyển giao chất xám” cho thị trường quốc tế mà không có cơ chế thu hồi. Quan điểm “mục tiêu không chỉ là đưa được bao nhiêu người đi, mà người lao động được đi với chi phí hợp lý, được bảo vệ trong thời gian làm việc và khi trở về phát huy được kỹ năng” cho thấy Quốc hội đang ưu tiên chất lượng và vòng đời nghề nghiệp của người lao động hơn là con số thống kê xuất cảnh.
Vai trò địa phương và lộ trình hoàn thiện luật: bảo vệ từ thôn xóm đến nghị trường
Một điểm thực tiễn trong tranh luận là vai trò của cấp xã. Dự thảo giao UBND cấp xã theo dõi, giám sát hoạt động tuyển chọn lao động, nhưng có đại biểu cho rằng cấp xã không có đủ lực lượng và thông tin để giám sát toàn diện. Thay vì giao việc kiểm soát vượt khả năng, đề xuất hợp lý là chuyển sang cơ chế “tiếp nhận thông tin, phối hợp xác minh và chuyển xử lý”: cấp xã tiếp nhận thông tin tuyển chọn trên địa bàn, xác minh ban đầu, nếu phát hiện dấu hiệu thu tiền trái quy định, tuyển dụng trái phép, lừa đảo thì chuyển ngay hồ sơ đến cơ quan chuyên môn cấp tỉnh để xử lý. Ở tầm vĩ mô, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho biết sẽ tổng hợp đầy đủ ý kiến đại biểu để gửi Chính phủ, đồng thời đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo phối hợp chặt với các Ủy ban của Quốc hội, nghiên cứu, tiếp thu, giải trình đầy đủ, xử lý các vấn đề còn khác nhau, bảo đảm dự án luật sau chỉnh lý chặt chẽ, thống nhất, khả thi và đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Lộ trình đó cho thấy sửa đổi luật lao động Việt nước ngoài không phải động tác kỹ thuật, mà là nỗ lực chính trị – pháp lý nhằm dựng một tấm lá chắn mới cho hàng trăm nghìn người đi làm việc xa quê mỗi năm.
