Thương mại tiến lên, hợp tác công nghệ chưa theo kịp
VIFTA Việt Nam Israel là hiệp định thương mại tự do có hiệu lực từ ngày 17/11/2024, tạo điều kiện mở rộng thương mại, đầu tư và kết nối doanh nghiệp hai nước. Gần hai năm sau, điều đáng chú ý không chỉ là hàng hóa lưu chuyển nhiều hơn mà còn là khoảng cách giữa kết quả thương mại và mức độ hợp tác công nghệ, đầu tư. Kim ngạch song phương đạt 3,25 tỷ USD năm 2024, tăng lên 3,63 tỷ USD năm 2025; trong 10 tháng đầu năm 2026 đạt 3,5 tỷ USD và cả năm được dự báo khoảng 4,4 tỷ USD. Tuy nhiên, đầu tư hai chiều vẫn khiêm tốn. Những con số này cho thấy ưu đãi thuế quan đang mở cửa thị trường, nhưng tự chúng không tạo ra năng lực công nghệ. Nếu quan hệ dừng ở mua bán, doanh nghiệp Việt Nam có nguy cơ chỉ đứng ở khâu tiêu thụ thay vì tham gia tạo ra giá trị.
Tham tán thương mại Lê Thái Hòa cho biết xuất khẩu Việt Nam sang Israel tăng từ 795 triệu USD năm 2024 lên 865 triệu USD năm 2025 và đã vượt 1 tỷ USD trong 10 tháng đầu năm 2026. Đà tăng là tín hiệu tốt, nhưng thước đo dài hạn nên là liệu doanh nghiệp trong nước có tiếp nhận, cải tiến và làm chủ công nghệ hay không. Israel có thế mạnh về nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa; Việt Nam có nền tảng sản xuất, doanh nghiệp đông đảo và nhu cầu hiện đại hóa. VIFTA chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi hai lợi thế được ghép thành năng lực sản xuất chung.
Từ mua thiết bị đến cùng nghiên cứu và làm chủ
Mua máy móc, phần mềm hay một giải pháp trọn gói có thể nâng hiệu suất trước mắt, nhưng chưa đồng nghĩa doanh nghiệp đã làm chủ công nghệ. PGS.TS Ngô Trí Long nhấn mạnh hợp tác cần gắn với đào tạo nhân lực, nghiên cứu chung, cải tiến và phát triển sản phẩm. Vì thế, doanh nghiệp công nghệ Việt Nam nên chủ động đề xuất bài toán sản xuất cụ thể, tìm đối tác Israel cùng thử nghiệm, điều chỉnh giải pháp cho điều kiện trong nước rồi tiến tới nội địa hóa. Cách làm này đòi hỏi chia sẻ trách nhiệm và quyền lợi từ đầu, thay vì chỉ thương lượng giao hàng và chuyển giao theo nghĩa hẹp. Ông Chen Peretz cũng khuyến nghị doanh nghiệp Việt Nam cởi mở với đối tác công nghệ đang ở giai đoạn phát triển ban đầu, kể cả khi sản phẩm chưa được thương mại hóa rộng rãi. Đó là cơ hội để tham gia sớm vào quá trình hoàn thiện giải pháp.
Hợp tác công nghệ có thể tạo lợi ích nhìn thấy trong đời sống và sản xuất. Công nghệ tưới nhỏ giọt, cảm biến độ ẩm và canh tác chính xác có thể giúp nông dân tiết kiệm nước, tăng năng suất và ứng phó biến đổi khí hậu. Trong công nghiệp, hợp tác về điện tử, tự động hóa và linh kiện bán dẫn có thể nâng hàm lượng công nghệ trong sản phẩm. AI, an ninh mạng, công nghệ y tế và đào tạo kỹ thuật cũng là những hướng được nêu ra. Muốn các lĩnh vực này vượt khỏi danh sách tiềm năng, cần dự án thí điểm có mục tiêu rõ, đội ngũ hai bên cùng làm và kế hoạch nhân rộng sau khi kiểm chứng.
Rào cản thực tế đòi hỏi cách tiếp cận chủ động
Khoảng trống hợp tác không chỉ do thiếu cơ hội. PGS.TS Ngô Trí Long chỉ ra hạn chế trong tư duy quản trị và cách tiếp cận công nghệ của một bộ phận doanh nghiệp Việt Nam: nghiên cứu và phát triển cần nguồn lực lớn, có rủi ro và thời gian thu hồi vốn dài, khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tham gia. Doanh nghiệp Việt cũng thường muốn đặt mua một công nghệ cụ thể, kiểm tra tận gốc, trong khi đối tác Israel có thể đề xuất dịch vụ trọn gói theo dự án. Khác biệt về văn hóa kinh doanh, kỳ vọng hợp tác và chuyển giao dễ khiến hai bên hiểu lệch mục tiêu. Thêm vào đó, bất ổn an ninh, chính trị tại Trung Đông làm một số doanh nghiệp Việt Nam dè dặt khi tiếp xúc thị trường Israel; yêu cầu về sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và thủ tục pháp lý cũng cần được xử lý sớm.
Giải pháp không phải là chờ mọi rủi ro biến mất, mà là thiết kế hợp tác để quản trị chúng: thống nhất phạm vi thử nghiệm, quyền sở hữu trí tuệ, trách nhiệm kỹ thuật và tiêu chí đánh giá trước khi đầu tư mở rộng. Cơ quan xúc tiến có thể giúp doanh nghiệp thẩm định đối tác, giải thích khác biệt trong tập quán kinh doanh và kết nối chuyên gia pháp lý, tiêu chuẩn. Thương vụ Việt Nam tại Israel dự kiến tiếp tục hỗ trợ tận dụng ưu đãi VIFTA, mở rộng xuất khẩu và cải thiện kết nối logistics. Với công nghệ, trọng tâm cần chuyển từ giới thiệu, mua bán sản phẩm sang kết nối cùng nghiên cứu, thương mại hóa và đào tạo nhân lực tại Việt Nam. Hai chính phủ cũng cần cơ chế khuyến khích khu vực tư nhân và giới học thuật tham gia.
VIFTA chỉ thành cầu nối khi doanh nghiệp cùng tạo giá trị
VIFTA đã tạo đà cho giao thương, nhưng không thể tự biến ưu đãi thuế thành năng lực công nghiệp. Bước tiếp theo phải do doanh nghiệp hai nước cùng thực hiện: doanh nghiệp Việt Nam cần rời vai trò khách hàng hoặc nhà phân phối để tham gia nghiên cứu, phát triển và nội địa hóa; đối tác Israel cần xem Việt Nam không chỉ là thị trường bán giải pháp mà còn là nơi xây dựng sản phẩm và chuỗi giá trị. Cách chuyển từ giao dịch sang đồng phát triển khó hơn, đòi hỏi thời gian và cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch, nhưng đem lại nền tảng bền vững hơn cho sản xuất. Nếu chỉ đo thành công bằng kim ngạch, cơ hội công nghệ sẽ tiếp tục bị bỏ ngỏ. Nếu dùng VIFTA để ghép tri thức Israel với năng lực chế tạo Việt Nam, thương mại mới trở thành điểm khởi đầu cho năng lực làm chủ.
