Từ ưu đãi thương mại đến năng lực công nghệ
Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-Israel (VIFTA) là khuôn khổ hợp tác kinh tế có hiệu lực từ ngày 17/11/2024, mở đường để hai nước kết nối thương mại với đầu tư, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực sản xuất. Giá trị đáng kể nhất của VIFTA không nằm ở thuế quan thấp hơn, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận, hấp thụ và từng bước làm chủ công nghệ Israel. Nếu quan hệ chỉ dừng ở mua thiết bị, doanh nghiệp có thể hiện đại hóa nhà xưởng nhưng vẫn lệ thuộc vào giải pháp và tri thức từ bên ngoài. Vì vậy, thước đo thành công phải là năng lực được tạo ra tại Việt Nam: đội ngũ hiểu công nghệ, doanh nghiệp cải tiến được quy trình và sản phẩm có thêm giá trị trong nước. VIFTA mở cánh cửa; doanh nghiệp phải bước qua bằng hợp tác thực chất.
Thời điểm này thuận lợi vì hợp tác song phương đang mở rộng khỏi trao đổi hàng hóa sang đầu tư và đổi mới sáng tạo. Israel có thế mạnh về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ sinh học và nông nghiệp công nghệ cao. Những lĩnh vực ấy ăn khớp với nhu cầu của Việt Nam: tăng hàm lượng công nghệ trong công nghiệp, làm nông nghiệp bền vững hơn và nâng sức cạnh tranh của hàng hóa. Nhưng sự phù hợp trên giấy chưa đủ. Muốn chuyển công nghệ thành năng suất, hai bên cần gắn nghiên cứu với dây chuyền sản xuất, thử nghiệm với nhu cầu thị trường và đào tạo với công việc cụ thể.
Kết hợp nghiên cứu với sản xuất để tạo giá trị
Việt Nam có năng lực sản xuất và chuỗi cung ứng; Israel có nền tảng công nghệ cùng kinh nghiệm nghiên cứu, phát triển sản phẩm. Kết hợp hai thế mạnh này có thể nâng năng suất và giá trị gia tăng, thay vì chỉ giúp doanh nghiệp mua được máy móc hiện đại hơn. Trong nông nghiệp, giải pháp tưới nhỏ giọt, cảm biến độ ẩm và quản lý nguồn nước có thể hỗ trợ nhà sản xuất ứng phó với biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và áp lực tiết kiệm đầu vào. Trong công nghiệp, tự động hóa, bán dẫn và điện tử chuyên dụng có thể giúp doanh nghiệp nâng chất lượng, tăng độ ổn định và đảm nhận công đoạn phức tạp hơn. Những cải thiện ấy có ý nghĩa thiết thực với cả doanh nghiệp nhỏ và vừa: quản trị số, kiểm soát chất lượng và tiết kiệm nguyên liệu có thể giúp họ cạnh tranh tốt hơn.
Điểm khác biệt nằm ở cách hợp tác. Thay vì chỉ nhập giải pháp hoàn chỉnh, doanh nghiệp Việt nên đề xuất nghiên cứu chung, đồng phát triển sản phẩm, đào tạo nhân lực và thương mại hóa kết quả ngay tại Việt Nam. Cách làm này giúp kỹ sư trong nước học qua quá trình triển khai, còn nhà sản xuất hiểu rõ hơn cách điều chỉnh công nghệ theo nguyên liệu, quy chuẩn và nhu cầu địa phương. Các mô hình đồng tài trợ nghiên cứu, hợp tác đầu tư hoặc thuê và thanh toán theo mức độ sử dụng công nghệ cũng có thể giảm áp lực chi phí ban đầu cho doanh nghiệp. Đây là hướng thiết thực hơn việc chờ một dự án lớn tự lan tỏa công nghệ đến toàn ngành.
Doanh nghiệp phải chủ động để vào sâu chuỗi giá trị
VIFTA không tự động biến cơ hội thành năng lực cạnh tranh: doanh nghiệp Việt cần chủ động xác định mình muốn giải quyết bài toán sản xuất nào, cần đối tác công nghệ nào và có thể đóng góp gì vào quan hệ hợp tác. Thay vì chờ phía đối tác đưa ra một giải pháp sẵn có, doanh nghiệp nên chuẩn bị dữ liệu, đội ngũ kỹ thuật và kế hoạch thử nghiệm; đồng thời đặt mục tiêu chuyển giao tri thức, nâng kỹ năng và làm chủ từng phần công nghệ. Cách tiếp cận này cũng khiến doanh nghiệp Việt hấp dẫn hơn với đối tác Israel đang tìm địa điểm sản xuất, nhân lực công nghệ thông tin hoặc thị trường mở rộng. Khi doanh nghiệp tham gia từ khâu phát triển đến sản xuất, cơ hội đi sâu vào chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị toàn cầu sẽ rõ ràng hơn.
Bước tiếp theo cần là kết nối có mục tiêu, không dừng ở hội thảo hay giới thiệu sản phẩm. Trong thời gian tới, các cơ quan đại diện hai nước dự kiến tiếp tục kết nối doanh nghiệp, xác định nhu cầu hợp tác, cung cấp thông tin thị trường và hỗ trợ tháo gỡ rào cản kỹ thuật. Các cơ chế liên Chính phủ và Ủy ban hỗn hợp trong khuôn khổ VIFTA có thể thúc đẩy chương trình nghiên cứu chung, đồng phát triển, thương mại hóa và đào tạo nhân lực tại Việt Nam. Kết luận nên rõ ràng: hiệp định tạo điều kiện, nhưng doanh nghiệp mới quyết định liệu công nghệ Israel có trở thành năng lực nội sinh hay chỉ là thiết bị nhập khẩu. Chủ động hợp tác là con đường để tăng giá trị trong nước và đứng vững hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
