Cảng biển xanh và số hóa: Từ khẩu hiệu tới lợi thế cạnh tranh
Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số cảng là quá trình các cảng biển áp dụng công nghệ, quản lý năng lượng hiệu quả, giảm phát thải và kết nối chuỗi logistics hiện đại, nhằm nâng cao năng suất, giảm chi phí, tăng khả năng kết nối thị trường và hướng tới phát triển bền vững cảng trong cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt. Ngày 18-9, tại phường Quy Nhơn Nam, Hiệp hội Cảng biển Việt Nam tổ chức Hội nghị thường niên với chủ đề “Cảng biển Việt Nam: Chuyển đổi xanh - Vươn tới kỷ nguyên thịnh vượng”, nơi các lãnh đạo hàng hải và doanh nghiệp logistics bàn sâu về hướng đi xanh hóa, số hóa và kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều đáng nói là chuyển đổi không còn mang tính phong trào; nó đang trở thành tiêu chí mới để đánh giá năng lực cạnh tranh, bên cạnh năng suất, độ tin cậy và chất lượng dịch vụ.
Hệ sinh thái logistics hiện đại: Điểm nghẽn hạ tầng hay cơ hội bứt phá?
Muốn cảng biển xanh và thông minh thực sự tạo ra lợi thế, bài toán không nằm riêng trong khu nước bến mà ở toàn bộ hệ sinh thái logistics hiện đại. Báo cáo tại hội nghị cho thấy giai đoạn 2020-2025, số hội viên VPA tăng 14%, sản lượng hàng hóa qua cảng tăng 19%, container tăng 31%, các cảng hội viên đạt khoảng 530 triệu tấn hàng hóa và 24 triệu TEU. Đây là một trích dẫn cho thấy quy mô đang lớn dần, nhưng năng lực kết nối hạ tầng lại chưa theo kịp. Kết nối giữa cảng với đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, ICD, trung tâm logistics và khu công nghiệp vẫn chưa đồng bộ. Nếu không giải quyết những điểm nghẽn này, mọi nỗ lực xanh hóa hay chuyển đổi số cảng sẽ bị kéo lùi bởi chi phí và thời gian vận chuyển, làm giảm lợi thế trong cạnh tranh với các cảng trong khu vực vốn đã có mạng lưới hậu phương mạnh hơn.
Xanh hóa và chuyển đổi số cảng: Từ thiết bị đến đổi mới quản trị
Điểm tích cực là ngành cảng biển đã nhìn chuyển đổi xanh và chuyển đổi số như một chiến lược tổng thể, không chỉ dừng lại ở thiết bị hay công nghệ. Theo Phó Cục trưởng Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam Nguyễn Đình Việt, chuyển đổi xanh gắn với đổi mới phương thức quản lý, tổ chức khai thác, sử dụng hiệu quả nguồn lực và nâng cao chất lượng dịch vụ; đó vừa là yêu cầu, vừa là cơ hội để nâng năng lực cạnh tranh. Hiệp hội Cảng biển Việt Nam lựa chọn cảng biển xanh và cảng thông minh là hai trụ cột ưu tiên, tập trung vào quản lý năng lượng, giảm phát thải, điện hóa, điện bờ, năng lượng tái tạo, quan trắc và báo cáo phát thải, đồng thời khuyến khích số hóa quy trình, tự động hóa, ứng dụng AI, IoT, nền tảng cộng đồng cảng (PCS) và chứng từ điện tử. Đây là cách tiếp cận đúng: coi dữ liệu, công nghệ và năng lượng sạch là nền tảng, chứ không là “phần bổ sung” trang trí.
Chiến lược đến 2030: Sáu ưu tiên để không bị tụt lại
Nếu đặt cạnh các cảng khu vực đã đi xa trong tự động hóa và logistics, những bước đi hiện nay của Việt Nam vừa tạo hy vọng, vừa thể hiện áp lực phải tăng tốc. Ban Chấp hành VPA khóa X xác định rõ sáu ưu tiên hành động đến năm 2030: chính sách, kết nối, cảng biển xanh, cảng thông minh, nguồn nhân lực và hội nhập quốc tế. Tham mưu quy hoạch, hạ tầng, cơ chế giá dịch vụ, cạnh tranh, nạo vét và đầu tư dựa trên dữ liệu cho thấy Hiệp hội muốn chuyển từ phản ánh vấn đề sang kiến tạo giải pháp mang tính hệ thống. Đồng thời, việc tăng cường kết nối giữa cảng biển với hãng tàu, logistics, ICD, trung tâm phân phối và vùng sản xuất hướng tới một mô hình cảng biển không chỉ là “cửa ngõ hàng hóa” mà là “cửa ngõ kết nối, đổi mới và phát triển” như quan điểm của Chủ tịch Hiệp hội Huỳnh Văn Cường. Câu hỏi là: các địa phương, doanh nghiệp có đủ quyết tâm để biến những ưu tiên ấy thành hành động cụ thể và đo được hay không.
Tác động thực tế và thông điệp cạnh tranh khu vực
Chuyển đổi xanh, chuyển đổi số cảng và gắn với logistics hiện đại không phải câu chuyện nội bộ ngành; nó có tác động trực tiếp đến doanh nghiệp và người dân. Việc số hóa quy trình, kết nối và chia sẻ dữ liệu, ứng dụng công nghệ trong quản lý và khai thác có thể nâng năng suất, giảm thời gian, chi phí và cải thiện chất lượng dịch vụ. Mục tiêu là từng bước giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian vận chuyển, nâng khả năng kết nối thị trường và giá trị hàng hóa, đặc biệt với nông – lâm sản và sản phẩm công nghiệp chế biến của các vùng như Tây Nguyên. Từ kết nối hạ tầng, hiện đại hóa phương thức khai thác đến sử dụng năng lượng hiệu quả, hệ thống cảng biển hướng tới mô hình tăng trưởng bền vững, đóng góp cho kinh tế biển và mở rộng liên kết vùng. Muốn cạnh tranh sòng phẳng với các cảng trong khu vực, Việt Nam không có lựa chọn nào khác ngoài việc coi cảng biển xanh, logistics hiện đại và phát triển bền vững cảng là chuẩn mực bắt buộc.
