Từ 93% tán thành đến một khung quản trị đô thị mới
Luật Phát triển đô thị là đạo luật đặt ra cơ chế phân quyền mạnh hơn cho các đô thị lớn, tạo không gian thể chế để thí điểm mô hình quản trị đô thị mới, mở rộng cách huy động nguồn lực và áp dụng chính sách đặc thù cho TP.HCM, các đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt, với mục tiêu tăng tốc phát triển nhưng vẫn gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực đa tầng. Cuối giờ sáng 24-8, với 465/474 đại biểu có mặt tán thành (tương đương khoảng 93%), Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Phát triển đô thị. Đây không phải một chỉnh sửa kỹ thuật, mà là bước xoay trục chính sách: chuyển từ quản lý đô thị “xin – cho” sang “giao quyền kèm trách nhiệm giải trình”. Luật sẽ có hiệu lực từ 1-10-2026, còn quy định về quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật theo cơ chế mới của TP.HCM được kích hoạt sớm hơn, từ 1-9-2026.
Phân quyền TP.HCM: quyền lớn đi kèm trách nhiệm lớn
Cốt lõi của Luật Phát triển đô thị là phân quyền TP.HCM sâu hơn, thực chất hơn. Luật thiết kế cơ chế “phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng”, trao cho TP.HCM thêm thẩm quyền về tổ chức bộ máy, công vụ, ban hành văn bản quy phạm pháp luật, thí điểm cơ chế mới, tài chính – ngân sách, đầu tư và phát triển các mô hình kinh tế, đô thị mới. HĐND TP.HCM có thể ban hành nghị quyết điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, miễn là không đặt thêm thành phần hồ sơ, điều kiện hay kéo dài thời gian giải quyết. Điều này, nếu được dùng đúng, sẽ giảm đáng kể độ trễ chính sách, nhưng đồng thời đẩy trách nhiệm chính trị của chính quyền thành phố lên rất cao, vì mọi “nút thắt” hay “lỗ hổng” sẽ không còn dễ đổ cho Trung ương.
Huy động nguồn lực: từ trái phiếu đô thị đến trung tâm tài chính quốc tế
Luật Phát triển đô thị không chỉ nói về bộ máy mà chạm vào huyết mạch phát triển: huy động nguồn lực. TP.HCM được chủ động hơn về tiền và dự án khi HĐND thành phố có thêm thẩm quyền quyết định phát hành nhiều loại trái phiếu, vay vốn từ các tổ chức tài chính trong nước, nước ngoài và quốc tế để tài trợ các dự án đầu tư, với điều kiện phải bảo đảm các chỉ tiêu an toàn nợ công. Đặc biệt, luật cho phép HĐND TP.HCM quy định việc phát hành trái phiếu đô thị, trái phiếu công trình tại Trung tâm Tài chính quốc tế đặt tại thành phố để huy động vốn cho các dự án trọng điểm, đồng thời quy định cơ chế kết nối trung tâm này với khu thương mại tự do, logistics, cảng mở, khu công nghệ cao và các khu chức năng khác. Cơ chế này có thể biến TP.HCM thành “bàn xoay vốn” cho cả vùng, nếu năng lực quản lý rủi ro nợ công theo kịp tốc độ mở rộng.
Không gian thể chế mới cho khu kinh tế đặc biệt và đô thị lấn biển
Một điểm ít được chú ý nhưng mang tính chiến lược là chương riêng về khu kinh tế đặc biệt. Luật quy định xã, phường, đặc khu được công nhận là khu kinh tế đặc biệt khi đáp ứng các tiêu chí: có vị trí chiến lược; có cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên; có không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát, với quy mô dân số, diện tích tự nhiên lớn. Đây là bước mở cửa thể chế để hình thành những “vùng thử nghiệm” chính sách ở tầm cao hơn, dù thẩm quyền thử nghiệm có kiểm soát của HĐND khu kinh tế đặc biệt đã được rút lại trong bản cuối cùng. Đối với khu đô thị lấn biển, luật yêu cầu đánh giá đầy đủ điều kiện tự nhiên, địa chất, tác động đến khu vực ven biển và lân cận, đồng thời hướng tới quy hoạch, đầu tư, xây dựng hiện đại, xanh, thông minh. Mục tiêu là thu hút nhà đầu tư, huy động nguồn lực cho các dự án lấn biển quy mô lớn.
Thí điểm chính sách cho đô thị đặc biệt: cú kiểm tra sức bền của hệ thống
Luật Phát triển đô thị trao cho TP.HCM và các đô thị đặc biệt quyền quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc cho các vấn đề pháp luật chưa quy định. Phạm vi thí điểm trải rộng: mô hình tổ chức bộ máy chính quyền; mô hình kinh tế mới dựa trên khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo; giải pháp xử lý các vấn đề ảnh hưởng nghiêm trọng, trực tiếp đến chất lượng sống của người dân hoặc sự phát triển kinh tế – xã hội của thành phố. Thời gian thí điểm tối đa 5 năm và có thể gia hạn thêm không quá 5 năm. Đây là cơ hội để các đô thị đặc biệt bứt phá, nhưng cũng là phép thử sức bền của cơ chế giám sát: phải đánh giá tác động, tham vấn các địa phương liên quan khi chính sách ảnh hưởng vùng; phải sẵn sàng dừng thí điểm nếu tác động tiêu cực vượt dự báo. Nói cách khác, luật mở cửa sáng tạo nhưng không cho phép “thử – sai vô trách nhiệm”.
Kết luận: từ luật trên giấy đến quản trị đô thị mới trong đời sống
Luật Phát triển đô thị được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn, kế thừa các chính sách đặc thù đã áp dụng tại TP.HCM, tham khảo kinh nghiệm từ Luật Thủ đô và tính đến năng lực thực thi của thành phố. Điều đó giải thích vì sao luật nhận được tỷ lệ tán thành áp đảo và đặt kỳ vọng trở thành cú hích thể chế giúp TP.HCM tăng tốc, đồng thời mở đường cho các thành phố khác và khu kinh tế đặc biệt tiếp cận mô hình quản trị, huy động nguồn lực linh hoạt hơn. Nhưng sức sống của đạo luật này sẽ không nằm ở những dòng chữ về phân quyền hay khu kinh tế đặc biệt, mà ở việc người dân có thấy thủ tục nhanh hơn, hạ tầng tốt hơn, chất lượng sống nâng lên hay không. Chính phủ đã khẳng định sẽ tiếp tục chỉ đạo xây dựng văn bản thi hành và tổ chức triển khai để luật “đi vào cuộc sống kịp thời, khả thi và minh bạch”. Phần còn lại là bản lĩnh của chính quyền đô thị khi cầm trong tay nhiều quyền hơn bao giờ hết.
